NOSACQ-50 en arbeidsveiligheid

In dit kennisdocument leest u hoe u met de NOSACQ-50 het veiligheidsklimaat binnen uw organisatie meet en verbetert. U ontdekt wat de zeven dimensies betekenen, hoe u de vragenlijst verantwoord uitvoert en hoe u de resultaten interpreteert met behulp van dimensiescores en radardiagrammen. Ook leest u hoe u de uitkomsten koppelt aan uw RI&E, werkoverleg, toezicht en verbeterprogramma's. Het document is bedoeld voor medewerkers, leidinggevenden en preventiemedewerkers die de beleving van veiligheid bespreekbaar willen maken en willen omzetten in concrete maatregelen. Zo versterkt u de veiligheidscultuur en het draagvlak binnen uw teams.

Een uitgebreid kennisdocument over het meten en verbeteren van veiligheidsklimaat in organisaties

Doel van dit document - Dit kennisdocument geeft praktische uitleg voor medewerkers, leidinggevenden en preventiemedewerkers. De inhoud is bedoeld om veiligheidsklimaat, veiligheidscultuur, gedrag en meetmethoden begrijpelijk te maken en toepasbaar te maken binnen RI&E, werkoverleg, toezicht en verbeterprogramma’s.

De NOSACQ-50 is een vragenlijst waarmee organisaties kunnen onderzoeken hoe medewerkers en leidinggevenden de veiligheid op het werk ervaren. De afkorting staat voor Nordic Occupational Safety Climate Questionnaire. De vragenlijst bestaat uit 50 vragen verdeeld over zeven dimensies van veiligheidsklimaat.

De methode is bedoeld om een organisatie niet alleen een totaalscore te geven, maar vooral om zichtbaar te maken waar het veiligheidsklimaat sterk is en waar gerichte verbetering nodig is. De kracht zit in het onderscheid tussen management, medewerkers, communicatie, leren, risicoacceptatie en vertrouwen in veiligheidssystemen.

Dit document legt uit wat de NOSACQ-50 kan betekenen voor arbeidsveiligheid, hoe de methode verantwoord wordt toegepast, hoe resultaten worden geïnterpreteerd en hoe uitkomsten kunnen worden omgezet naar concrete verbetermaatregelen binnen RI&E, toezicht, werkoverleg en veiligheidsmanagement.

Leeswijzer

1. Wat is de NOSACQ-50?

De NOSACQ-50 is een gestandaardiseerde vragenlijst voor het meten van veiligheidsklimaat. Veiligheidsklimaat betekent: de gedeelde beleving van medewerkers over hoe veiligheid binnen hun organisatie werkelijk wordt gewaardeerd, georganiseerd en toegepast. Het gaat dus niet alleen om regels, maar om hoe medewerkers ervaren dat leidinggevenden, collega’s en veiligheidssystemen in de praktijk werken.

De vragenlijst meet zeven dimensies. De eerste drie dimensies gaan over het management en de direct leidinggevenden. De laatste vier dimensies gaan over werknemers, collega’s, communicatie, risicoacceptatie en vertrouwen in veiligheidssystemen. Daardoor ontstaat een breed beeld van de sociale en organisatorische kant van veiligheid.

De NOSACQ-50 is geen vervanging van een RI&E, werkplekinspectie of incidentonderzoek. Het instrument geeft aanvullende informatie over percepties, normen en beleving. Deze informatie helpt verklaren waarom maatregelen in de praktijk wel of niet werken.

Tabel 1 - De zeven dimensies van de NOSACQ-50

2. Wat kan NOSACQ-50 betekenen voor arbeidsveiligheid?

Arbeidsveiligheid wordt vaak beoordeeld via incidenten, inspecties, auditbevindingen en RI&E-resultaten. Deze informatie is belangrijk, maar heeft een beperking: zij laat vooral zien wat al zichtbaar is. De NOSACQ-50 voegt daar de beleving van medewerkers aan toe. Juist die beleving beïnvloedt dagelijks gedrag.

Als medewerkers vinden dat meldingen niets opleveren, zullen zij minder melden. Als zij ervaren dat leidinggevenden vooral sturen op productie, zullen zij eerder risico’s nemen bij tijdsdruk. Als zij collega’s vertrouwen, spreken zij elkaar makkelijker aan. Als zij veiligheidsrondes nutteloos vinden, daalt de waarde van het systeem. De NOSACQ-50 maakt dit soort patronen bespreekbaar.

Voor organisaties kan de methode op vijf manieren waarde hebben. Ten eerste als nulmeting voor het veiligheidsklimaat. Ten tweede als verdiepende RI&E wanneer gedrag, meldcultuur of toezicht een risico vormt. Ten derde als evaluatie-instrument na een verbeterprogramma. Ten vierde als benchmarkinstrument om eigen resultaten te vergelijken met sectoren of andere organisaties. Ten vijfde als dialooginstrument voor teams en management.

Tabel 2 - Toepassingen van NOSACQ-50

3. Betrouwbaarheid, validiteit en verschil met de Safety Culture Ladder

Een belangrijk voordeel van de NOSACQ-50 is dat het instrument is ontwikkeld vanuit theorie, empirisch onderzoek en internationale toepassing. Het is getest in verschillende landen en werkomgevingen. De vragenlijst is beschikbaar in veel talen en de ontwikkelaars verzamelen internationale benchmarkgegevens. Daardoor kan de methode worden gebruikt voor vergelijking binnen en tussen organisaties, sectoren en landen.

De Safety Culture Ladder heeft een ander karakter. Dit is een instrument voor ontwikkelniveaus, audit en certificering. De ladder kan nuttig zijn voor aanbestedingen, ketensamenwerking en bewustwording. Voor een wetenschappelijk onderbouwde meting van veiligheidsklimaat is de SCL echter niet gelijkwaardig aan de NOSACQ-50. Een audit- of certificeringsschema toetst aan een normatief kader. Een gevalideerde vragenlijst onderzoekt of de schaal betrouwbaar meet wat deze moet meten en of de resultaten samenhangen met relevante veiligheidsuitkomsten.

In de praktijk is het daarom verstandig om de SCL niet als diagnose-instrument voor veiligheidsklimaat te behandelen. Gebruik de SCL wanneer certificering of ladderontwikkeling gevraagd wordt. Gebruik de NOSACQ-50 wanneer de organisatie een meetbare, betrouwbare en herhaalbare analyse van veiligheidsklimaat nodig heeft.

Tabel 3 - SCL en NOSACQ-50 praktisch vergeleken

4. Voorbereiding van een NOSACQ-50 onderzoek

Een goede uitvoering begint vóórdat de vragenlijst wordt uitgezet. Medewerkers moeten weten waarom het onderzoek plaatsvindt, hoe hun antwoorden worden beschermd en wat de organisatie met de resultaten gaat doen. Zonder duidelijke opvolging kan een vragenlijst juist leiden tot wantrouwen.

De voorbereiding bestaat uit het bepalen van doel en scope, het betrekken van management en medezeggenschap, het kiezen van groepen, het regelen van anonimiteit, het plannen van communicatie en het vastleggen van de analysemethode. Ook moet vooraf worden bepaald hoe resultaten worden teruggekoppeld en wie verantwoordelijk is voor opvolging.

Tabel 4 - Voorbereiding van een verantwoord onderzoek

5. Uitvoering, schaal en analyse

De NOSACQ-50 werkt met stellingen waarop respondenten aangeven in welke mate zij het eens of oneens zijn. Sommige vragen zijn positief geformuleerd, andere negatief. Bij de analyse worden negatieve items omgekeerd gescoord, zodat een hogere score steeds een positiever veiligheidsklimaat betekent.

De resultaten worden meestal per dimensie berekend. Een dimensiescore is betrouwbaarder dan het beoordelen van één losse vraag. Toch kunnen individuele vragen helpen om te begrijpen waar een lage dimensiescore vandaan komt. Analyseer daarom eerst de zeven dimensies en kijk daarna naar opvallende vragen.

Bij interpretatie is het verstandig om niet alleen naar gemiddelde scores te kijken. Ook spreiding, verschillen tussen groepen, responspercentage en betrouwbaarheid van de schaal zijn relevant. Een gemiddeld goede score kan verschillen tussen afdelingen verbergen. Een lagere score bij één groep kan juist een belangrijk signaal zijn.

Tabel 5 - Praktische interpretatie van dimensiescores

Bij herhaalde metingen is het belangrijk dezelfde werkwijze te gebruiken. Alleen dan zijn resultaten goed vergelijkbaar. Veranderingen in groepen, timing of communicatie kunnen de uitkomst beïnvloeden. Een herhaalde meting is vooral zinvol nadat verbetermaatregelen voldoende tijd hebben gehad om effect te krijgen.

6. Anoniem praktijkvoorbeeld: radardiagrammen en interpretatie

Onderstaande figuren zijn gebaseerd op geanonimiseerde onderzoeksgegevens uit een HVK-onderzoek. Bedrijfsnamen en herleidbare gegevens zijn niet gebruikt. De cijfers zijn uitsluitend bedoeld als illustratie van de wijze waarop NOSACQ-50-resultaten kunnen worden weergegeven en geïnterpreteerd.

Het voorbeeld laat zien dat de meeste dimensies redelijk tot goed scoren. De duidelijke aandacht ligt bij Dim-5: veiligheidsprioriteit van werknemers en het niet accepteren van risico’s. Dit wijst erop dat medewerkers risico’s mogelijk als onderdeel van het werk beschouwen of veiligheidsregels onder druk eerder loslaten. Dit is een belangrijke bevinding, omdat risicoacceptatie direct raakt aan dagelijkse keuzes in het werk.