CMR-stoffen, ZZS en reprotoxische stoffen

In dit kennisdocument leest u alles over CMR-stoffen, reprotoxische stoffen en zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) op de werkvloer. U ontdekt wat deze stoffen zo gevaarlijk maakt, hoe u ze herkent via CLP-etikettering, H-zinnen en het veiligheidsinformatieblad, en waarom ze aparte aandacht verdienen in uw RI&E. Ook krijgt u inzicht in veelvoorkomende faalscenario's en de strengere wettelijke eisen, zoals verplicht vervangingsonderzoek, een blootstellingsregister en extra bescherming van kwetsbare groepen. Zo vertaalt u de regelgeving naar een werkbare aanpak voor uw dagelijkse praktijk. Bedoeld voor werkgevers, preventiemedewerkers en arboprofessionals die blootstelling aantoonbaar willen beheersen.

Bij stoffen die kanker, erfelijke schade of voortplantingsschade kunnen veroorzaken, telt elke blootstelling – en is voorkomen altijd beter dan beheersen. Kankerverwekkende, mutagene en voor de voortplanting giftige stoffen – samen CMR-stoffen – horen tot de gevaarlijkste stoffen op de werkvloer. Hun gezondheidseffecten treden vaak al bij lage blootstelling op en worden meestal pas jaren later zichtbaar. Daarom kent het arbeidsomstandighedenrecht voor deze stoffen, en voor de bredere groep zeer zorgwekkende stoffen (ZZS), strengere regels dan voor gewone gevaarlijke stoffen: verplicht vervangingsonderzoek, blootstelling tot een zo laag mogelijk niveau, een register van blootgestelde werknemers en extra bescherming van kwetsbare groepen. Dit kennisdocument legt de begrippen uit, beschrijft waar het risico ontstaat en welke faalscenario’s veel voorkomen, en vertaalt de wettelijke eisen naar een werkbare aanpak voor de RI&E en de dagelijkse praktijk.

1. Wat zijn CMR-stoffen, reprotoxische stoffen en ZZS?

CMR is de verzamelnaam voor drie soorten gezondheidseffecten. Carcinogene (kankerverwekkende) stoffen kunnen kanker veroorzaken of de kans daarop vergroten. Mutagene stoffen kunnen het erfelijk materiaal (DNA) in cellen beschadigen. Reprotoxische, oftewel voor de voortplanting giftige stoffen, kunnen de vruchtbaarheid schaden of schade toebrengen aan het ongeboren kind of via borstvoeding aan de zuigeling. De ‘R’ in CMR staat dus voor reproductietoxiciteit; reprotoxische stoffen vormen geen aparte categorie naast CMR, maar zijn er een onderdeel van.

Naast stoffen kunnen ook processen kankerverwekkend zijn: bij bepaalde bewerkingen komen kankerverwekkende stoffen vrij zonder dat altijd precies bekend is welke. Voor deze aangewezen kankerverwekkende processen – bijvoorbeeld blootstelling aan lasrook, dieselmotoremissie, hardhoutstof of kwartsstof – gelden dezelfde strenge verplichtingen als voor kankerverwekkende stoffen.

De term zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) komt uit het milieu- en stoffenbeleid en is breder. Het RIVM houdt hiervan een lijst bij. ZZS omvat niet alleen CMR-stoffen, maar ook stoffen die slecht afbreken en zich ophopen in mens en milieu (persistent en bioaccumulerend) of die op een vergelijkbare manier zorgwekkend zijn. Het overheidsbeleid is erop gericht deze stoffen zoveel mogelijk uit de leefomgeving te weren. Op de werkvloer overlappen ZZS en CMR sterk, maar ze vallen niet samen: een stof kan ZZS zijn zonder CMR, en omgekeerd.