PFAS: Herkomst, eigenschappen en gezondheidsrisico's

## Wat speelt hier PFAS staat voor een grote groep poly- en perfluoralkylstoffen die worden toegepast vanwege hun water-, vet- en vuilafstotende eigenschappen. Ze komen voor in coatings, blusmiddelen, impregneermiddelen, smeermiddelen en in bodem en grondwater op locaties waar in het verleden met deze stoffen is gewerkt. Op de werkplek duiken PFAS vaak minder zichtbaar op dan klassieke gevaarlijke stoffen: bij grondverzet en baggerwerkzaamheden, bij reiniging en onderhoud met bepaalde coatings of impregneermiddelen, en bij opslag of gebruik van blusschuim op bedrijfsterreinen. Het gezondheidsrisico zit in de persistentie van deze stoffen: ze breken nauwelijks af, stapelen op in het lichaam en worden in verband gebracht met langdurige gezondheidseffecten. Omdat blootstelling vaak sluipend verloopt, via huidcontact, inademing van stof of contact met verontreinigde grond, wordt het risico in de praktijk gemakkelijk onderschat. Bij grondwerk is er bovendien een direct verband met bodemkwaliteitsklassen en toepassingsbeperkingen, wat betekent dat de organisatie niet alleen een gezondheidsrisico maar ook een verwerkings- en afvoerrisico moet beheersen. Een derde situatie is de aanwezigheid van PFAS-houdende producten in het eigen inkooppakket, zonder dat dit bij de gebruikers bekend is. Denk aan impregneersprays, bepaalde vetten of coatings die op het etiket niet direct als PFAS worden herkend. Dat maakt het thema lastig te herkennen zonder gerichte inventarisatie. ## Wat u moet doen - Inventariseer waar in het bedrijf PFAS-houdende stoffen voorkomen: in ingekochte producten, in bodem of grondwater op de locatie, en in restanten van historisch gebruik zoals blusschuim. - Onderzoek per toepassing of een PFAS-vrij alternatief beschikbaar is en vervang de stof waar dat mogelijk is, zodat blootstelling aan de bron wordt weggenomen. - Richt werkprocessen zo in dat contact met verontreinigde grond of stof wordt beperkt, bijvoorbeeld door afgeschermde opslag, aangepaste graafmethoden of gescheiden verwerking van verontreinigd materiaal. - Leg vast welke stoffen en hoeveelheden PFAS bevatten, inclusief de bijbehorende veiligheidsinformatiebladen en, bij grondwerk, de analyseresultaten van bodem of baggerspecie. - Zorg voor doelmatige afzuiging of ventilatie op plekken waar stof of damp met PFAS kan vrijkomen, voordat wordt overgegaan op persoonlijke bescherming. - Instrueer medewerkers en leidinggevenden over herkenning van PFAS-houdende materialen, de risico's en de juiste werkwijze bij grondverzet of gebruik van coatings. - Verstrek en registreer persoonlijke beschermingsmiddelen, zoals handschoenen en adembescherming, als aanvullende maatregel wanneer bron- en organisatorische maatregelen het risico niet volledig wegnemen. - Controleer periodiek of de genomen maatregelen nog aansluiten op de actuele situatie, bijvoorbeeld na nieuwe leveranciers, nieuwe locaties of gewijzigde regelgeving. ## Toetsbare aspecten - **Inventarisatie PFAS-houdende stoffen** — een actueel overzicht van producten en locaties waar PFAS voorkomt. Bewijs: stoffenlijst of overzicht in de RI&E, gekoppeld aan veiligheidsinformatiebladen. Frequentie: jaarlijks en bij wijziging van het productassortiment. - **Bodem- en grondwateranalyse bij grondwerk** — vastgelegde PFAS-analyseresultaten voordat grond wordt afgevoerd of toegepast. Bewijs: analyserapport met PFOA- en overige PFAS-gehalten per partij. Frequentie: per project of partij grond. - **Vervangingsonderzoek** — aantoonbaar onderzoek naar PFAS-vrije alternatieven voor gebruikte stoffen. Bewijs: notitie of afweging in het stoffenbeleid. Frequentie: bij herbeoordeling van het stoffenpakket, minimaal jaarlijks. - **Werkinstructie grondverzet en reiniging** — een schriftelijke instructie voor werkzaamheden waarbij PFAS kunnen vrijkomen. Bewijs: instructiedocument op de werkplek of in het bedrijfshandboek. Frequentie: actueel gehouden en bij elke wijziging van werkmethode herzien. - **Afzuiging en ventilatie op risicoplekken** — technische voorziening aanwezig en functionerend op locaties met stof- of dampvorming. Bewijs: onderhoudslogboek of keuringsrapport van de voorziening. Frequentie: jaarlijkse controle, met tussentijdse visuele check. - **Instructie en voorlichting medewerkers** — bewijs dat betrokken medewerkers zijn geïnstrueerd over herkenning en omgang met PFAS. Bewijs: presentielijst of toolboxverslag. Frequentie: bij indienst en jaarlijks herhaald. - **Persoonlijke beschermingsmiddelen** — aanwezigheid en gebruik van geschikte handschoenen en adembescherming bij restrisico. Bewijs: uitgiftelijst PBM en zichtbaar gebruik op de werkplek. Frequentie: bij uitgifte en steekproefsgewijze controle tijdens werkzaamheden. - **Afvoer en verwerking verontreinigd materiaal** — registratie van afvoer van PFAS-houdende grond of afval conform de vastgestelde kwaliteitsklasse. Bewijs: afvoerbon of begeleidingsformulier met toepassingsklasse. Frequentie: per afvoertransport. - **Actualiteit RI&E op dit thema** — PFAS als apart aandachtspunt herkenbaar in de risico-inventarisatie. Bewijs: RI&E-document met beoordeling en maatregelen. Frequentie: bij de reguliere RI&E-actualisatie. ## Veelvoorkomende knelpunten - Op papier staat PFAS wel benoemd in de RI&E, maar op de werkplek weten medewerkers niet welke producten het daadwerkelijk betreft. - Analyseresultaten van grond of baggerspecie worden wel opgevraagd bij de leverancier, maar niet centraal bewaard of gekoppeld aan het juiste project. - Leidinggevenden hebben zelf geen instructie gehad over PFAS-herkenning en kunnen medewerkers daardoor niet goed aanspreken op onveilig werken. - Ingehuurde onderaannemers of grondverzetbedrijven werken op de locatie zonder dat hun voorlichting en PBM-gebruik zijn gecontroleerd. - Na een gesignaleerd risico blijft opvolging uit: de vervangingsstudie wordt gestart maar niet afgerond of vastgelegd. - Nieuwe producten worden ingekocht zonder dat het veiligheidsinformatieblad wordt gecheckt op PFAS-samenstelling. ## Hoe u het borgt De verantwoordelijke voor gevaarlijke stoffen, doorgaans de preventiemedewerker of KAM-coördinator, houdt de inventarisatie en de werkinstructies actueel en toetst minimaal jaarlijks of de genomen maatregelen nog passen bij de uitgevoerde werkzaamheden. Leidinggevenden op de werkvloer controleren periodiek of instructies worden opgevolgd en of PBM daadwerkelijk worden gebruikt, en zij melden afwijkingen zodat maatregelen kunnen worden bijgesteld. Nieuwe medewerkers en ingeleend personeel worden bij aanvang van hun werkzaamheden meegenomen in de instructie over PFAS-herkenning en werkwijze, en dit wordt net als bij vast personeel vastgelegd. Door de inventarisatie, de analyseresultaten, de instructies en de PBM-registratie centraal en actueel te houden, kan de organisatie op elk moment aantonen dat het risico van PFAS structureel wordt beheerst.

Risico's

• Aard, mate en duur van PFAS-blootstelling zijn onvoldoende beoordeeld — De werkgever moet bij mogelijke blootstelling aan gevaarlijke stoffen in de RI&E beoordelen om welke stoffen het gaat en wat de aard, mate en duur van de blootstelling zijn. Bij PFAS kan deze beoordeling tekortschieten doordat PFAS een grote stoffengroep vormen, toepassingen niet altijd direct herkenbaar zijn en blootstelling ook uit verontreinigde bodem, grondwater of restanten van historisch gebruik kan voortkomen. Werknemers bij grondverzet, baggerwerk, reiniging, onderhoud, coatingwerk, afvalbehandeling en werkzaamheden met blusschuim kunnen daardoor buiten beeld blijven. Ook medewerkers die materialen opslaan, verpakken, vervoeren of werkplekken schoonmaken kunnen indirect worden blootgesteld. Zonder taakgerichte beoordeling blijft onzeker welke PFAS aanwezig zijn, via welke route blootstelling plaatsvindt, hoeveel werknemers kunnen worden blootgesteld en hoe vaak en hoe lang dit gebeurt. Metingen of onderbouwde schattingen kunnen ontbreken, terwijl veranderingen in producten, bodemkwaliteit, werkmethoden en ventilatie niet worden verwerkt. Hierdoor kunnen verkeerde prioriteiten, een ongeschikte grenswaarde en onvoldoende beheersmaatregelen ontstaan. PFAS breken moeilijk af en sommige verbindingen kunnen zich in het lichaam ophopen; langdurige of herhaalde blootstelling kan daarom gezondheidsschade veroorzaken. De beoordeling moet vóór aanvang van risicovolle werkzaamheden beschikbaar zijn, worden vastgelegd en worden herzien wanneer stoffen, omstandigheden of inzichten veranderen.
• Blootstelling aan PFAS via stof, huidcontact of verontreinigde grond — Werknemers kunnen tijdens grondverzet, baggerwerk, sanering, onderhoud, reiniging en het gebruik van coatings, impregneermiddelen of blusschuim met PFAS in aanraking komen. Blootstelling kan plaatsvinden door het inademen van opgewerveld stof of nevel, door huidcontact met producten, grond, slib of afval en door hand-mondcontact via verontreinigde handen, kleding, gereedschappen en oppervlakken. Vooral machinisten, grondwerkers, onderhoudsmedewerkers, schoonmakers, laboratoriummedewerkers en werknemers die verontreinigde materialen opslaan of afvoeren kunnen risico lopen. Ook omstanders kunnen worden blootgesteld wanneer stof zich buiten de werkzone verspreidt. PFAS omvat veel verschillende stoffen met uiteenlopende eigenschappen. Veel PFAS breken zeer langzaam af en sommige kunnen zich in het lichaam ophopen. Langdurige blootstelling wordt in verband gebracht met schadelijke effecten op onder meer het immuunsysteem, de lever, de voortplanting en de ontwikkeling. Welke effecten aannemelijk zijn, hangt af van de aanwezige PFAS, de concentratie, de blootstellingsroute en de duur van het werk. Zonder beoordeling en beheersing kan herhaalde, weinig zichtbare blootstelling langdurig doorgaan. De werkgever moet daarom de aard, mate en duur van de blootstelling beoordelen, een passende grenswaarde hanteren en maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie treffen. Voor jeugdigen en andere werknemers die bijzondere bescherming nodig hebben, moet de beoordeling rekening houden met hun specifieke kwetsbaarheid.
• Een passende grenswaarde voor PFAS-blootstelling ontbreekt — Voor PFAS waarvoor geen wettelijke grenswaarde geldt, moet de werkgever zelf een gezondheidskundig verantwoorde grenswaarde vaststellen. Ontbreekt deze bedrijfsgrenswaarde of is zij niet onderbouwd, dan kan niet betrouwbaar worden bepaald of de blootstelling voldoende wordt beheerst. Dit raakt werknemers die PFAS-houdende producten gebruiken, coatings verwijderen, blusschuim hanteren of werkzaamheden uitvoeren in verontreinigde bodem, bagger, stof of grondwater. Ook onderhoudsmedewerkers, schoonmakers, ingehuurde krachten en werknemers die nabij deze werkzaamheden verblijven kunnen worden blootgesteld. PFAS omvat veel verschillende stoffen met uiteenlopende eigenschappen; één algemene, niet nader gemotiveerde waarde is daarom niet vanzelfsprekend bruikbaar voor iedere toepassing. Zonder passende toetsingswaarde kunnen meetresultaten verkeerd worden geïnterpreteerd, blijven pieken en langdurige blootstelling onopgemerkt en worden maatregelen te laat aangescherpt. Dat is extra relevant omdat PFAS moeilijk afbreken, zich in het lichaam kunnen ophopen en met langdurige gezondheidseffecten in verband worden gebracht. De werkgever moet eerst vaststellen welke PFAS aanwezig zijn en de aard, mate en duur van de blootstelling beoordelen. Vervolgens moet per relevante stof of gemotiveerde stofgroep een grenswaarde worden vastgesteld die gezondheidsschade voorkomt, met een passende meet- en toetsingsstrategie. Bij overschrijding zijn onmiddellijk doeltreffende maatregelen nodig.
• PFAS wordt niet vervangen terwijl een veiliger alternatief beschikbaar is — De werkgever gebruikt een PFAS-houdend product of proces terwijl een technisch geschikt alternatief beschikbaar is dat geen PFAS bevat of aantoonbaar minder gevaarlijk is. Dit kan voorkomen bij coatings, impregneermiddelen, smeermiddelen, blusschuim en andere producten met water-, vet- of vuilafstotende eigenschappen. Werknemers kunnen tijdens aanbrengen, mengen, reinigen, onderhoud, storingen en afvalverwerking worden blootgesteld. Ook inkopers, magazijnmedewerkers, onderhoudsmedewerkers, schoonmakers en derden kunnen hierdoor risico lopen. Blootstelling kan plaatsvinden door inademing van nevel of stof, huidcontact en onbedoelde opname via verontreinigde handen. PFAS breken zeer moeilijk af en bepaalde PFAS kunnen zich in het lichaam ophopen en op langere termijn schadelijke gezondheidseffecten veroorzaken. Daardoor kan herhaalde, weinig zichtbare blootstelling relevant zijn, ook wanneer werknemers niet direct klachten ervaren. De werkgever moet de aard, mate en duur van de blootstelling beoordelen en doeltreffende maatregelen nemen. Vervanging staat daarbij vooraan: een gevaarlijke stof wordt, voor zover redelijkerwijs mogelijk, vervangen door een stof die niet of minder gevaarlijk is. Zonder een gedocumenteerde vergelijking van alternatieven kan de organisatie niet onderbouwen waarom het PFAS-houdende middel noodzakelijk blijft. Alleen technische, organisatorische of persoonlijke maatregelen toepassen terwijl een veiliger alternatief uitvoerbaar is, laat de blootstellingsbron onnodig bestaan.
• PFAS-bronnen in producten, bodem of blusschuim zijn niet herkend — PFAS kunnen aanwezig zijn in ingekochte coatings, impregneermiddelen, smeermiddelen en blusmiddelen, maar ook in bodem, grondwater en achtergebleven materiaal door historisch gebruik. Wanneer de werkgever deze bronnen niet gericht inventariseert, ontbreekt het noodzakelijke vertrekpunt voor de beoordeling van gevaarlijke stoffen. Productnamen en algemene etiketten maken niet altijd duidelijk of een product PFAS bevat. Ook bij grondverzet, baggerwerk, onderhoud, reiniging, opslag en oefeningen met blusschuim kan een bron buiten beeld blijven. Werknemers, ingehuurde krachten, onderhoudsmedewerkers en grondwerkers kunnen daardoor onbewust in contact komen met verontreinigd stof, grond, vloeistoffen of oppervlakken. De werkgever kan dan de aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling niet betrouwbaar beoordelen en evenmin bepalen welke grenswaarde en beheersmaatregelen nodig zijn. Dit vergroot de kans dat blootstelling langdurig of herhaald plaatsvindt zonder passende bronaanpak, technische voorzieningen of werkafspraken. PFAS breken doorgaans zeer moeilijk af en sommige stoffen kunnen zich in het lichaam ophopen. Langdurige blootstelling aan bepaalde PFAS wordt in verband gebracht met schadelijke gezondheidseffecten. Zonder broninventarisatie kunnen bovendien verontreinigde materialen verkeerd worden bewerkt, opgeslagen, hergebruikt of afgevoerd. De werkgever moet daarom producten, locaties en historische toepassingen systematisch onderzoeken en de uitkomsten opnemen in de beoordeling van gevaarlijke stoffen.
• PFAS-houdende werkverpakkingen zijn niet herkenbaar aangeduid — PFAS-houdende producten kunnen op de werkplek worden overgegoten of verdeeld over kleinere werkverpakkingen. Wanneer zo’n verpakking niet opvallend en goed leesbaar is aangeduid, herkennen werknemers niet welke gevaarlijke stof of relevante bestanddelen aanwezig zijn en welke gevaren en voorzorgsmaatregelen gelden. Dit kan voorkomen bij onder meer coatings, impregneermiddelen, smeermiddelen, reinigingsproducten en restanten van blusschuim. Vooral uitvoerende medewerkers, onderhoudspersoneel, schoonmakers, magazijnmedewerkers, bedrijfshulpverleners en afvalverwerkers kunnen daardoor onbedoeld met de inhoud in aanraking komen. Een ontbrekend, onleesbaar of onjuist etiket vergroot de kans op verkeerd gebruik, mengen met andere stoffen, morsen en ongeschikte opslag of afvoer. Ook kan bij een incident kostbare tijd verloren gaan doordat de inhoud niet direct kan worden vastgesteld. PFAS breken nauwelijks af en sommige PFAS kunnen zich in het lichaam ophopen. Herhaalde blootstelling via huidcontact, inslikken door verontreinigde handen of inademing van nevel en stof kan daarom bijdragen aan langdurige gezondheidsschade. De werkgever moet vaststellen welke gevaarlijke stoffen aanwezig zijn, de blootstelling beoordelen en werkverpakkingen herkenbaar etiketteren. De aanduiding moet gedurende het gebruik leesbaar blijven en aansluiten op de actuele productinformatie. Alleen een interne kleurcode of productnaam is onvoldoende wanneer werknemers daaruit de stof en gevaren niet kunnen herkennen.
• PFAS-verontreinigde lucht wordt afgevoerd of opnieuw in circulatie gebracht — Bij werkzaamheden met PFAS-houdende producten, verontreinigde grond, baggerspecie, coatings, impregneermiddelen of restanten van blusschuim kunnen stofdeeltjes, nevels of andere luchtverontreinigingen ontstaan. Wanneer afgezogen lucht zonder voldoende beheersing wordt afgevoerd of via een ventilatiesysteem terugkeert, kunnen PFAS zich verspreiden naar dezelfde werkruimte of naar arbeidsplaatsen waar deze stoffen eerder niet aanwezig waren. Ook kan een tekort aan schone toevoerlucht de werking van de afzuiging verminderen en ongewenste luchtstromen veroorzaken. Werknemers die de bronwerkzaamheden uitvoeren lopen risico, maar ook onderhoudsmedewerkers, schoonmakers en andere aanwezigen kunnen worden blootgesteld via verspreide verontreiniging. PFAS breken nauwelijks af en kunnen zich in het lichaam ophopen; langdurige blootstelling wordt in verband gebracht met uiteenlopende nadelige gezondheidseffecten. De werkgever moet daarom eerst de aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling beoordelen en de bron zo veel mogelijk wegnemen. Als verontreinigde lucht wordt afgevoerd, moet gelijktijdig voldoende niet-verontreinigde lucht worden toegevoerd. Terugvoer naar een arbeidsplaats waar de gevaarlijke stof niet aanwezig is, is verboden. Recirculatie naar dezelfde arbeidsplaats mag alleen plaatsvinden wanneer dit volgens de toepasselijke wettelijke voorwaarden aantoonbaar is toegestaan. Zonder deze beheersing kan een plaatselijke PFAS-bron uitgroeien tot een bredere en langdurige blootstellingssituatie.