Gebruik voor het beoogde doel

## Wat speelt hier Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) worden pas effectief als ze worden gebruikt voor het doel waarvoor ze zijn geselecteerd en op de manier die de fabrikant en de risicobeoordeling voorschrijven. In de praktijk gaat dit vaak mis: een stofmasker wordt ingezet tegen oplosmiddeldampen waar het niet tegen beschermt, een veiligheidsbril wordt vervangen door een zonnebril, gehoorbescherming wordt niet ingebracht bij kortdurende blootstelling, of handschoenen worden gedragen die niet chemisch bestand zijn tegen het product waarmee gewerkt wordt. Ook combinaties van PBM kunnen elkaar in de weg zitten, zoals een ademhalingsmasker dat niet goed aansluit door een baard of een bril. Dit speelt op elke werkplek waar PBM verplicht zijn: bij werken met gevaarlijke stoffen, bij lawaai, bij vallende voorwerpen, bij hoogwerk of bij besmettingsrisico's. Het risico is dat de beoogde bescherming er alleen lijkt te zijn, terwijl de feitelijke blootstelling doorgaat. Verkeerd of oneigenlijk gebruik van PBM geeft medewerkers en leidinggevenden vaak een vals gevoel van veiligheid: het middel wordt gedragen, maar beschermt niet tegen het risico dat op dat moment aanwezig is. Daarnaast raken PBM die niet voor het doel zijn bedoeld sneller beschadigd of verouderd, waardoor de restlevensduur en betrouwbaarheid afnemen zonder dat dit wordt opgemerkt. ## Wat u moet doen - Bepaal per taak en risico welk beschermingsmiddel functioneel noodzakelijk is, na te hebben gekeken of de bron van het risico kan worden weggenomen of verminderd. - Onderzoek eerst of collectieve maatregelen (afzuiging, afscherming, procesaanpassing) het risico kunnen beperken voordat PBM als laatste linie worden ingezet. - Leg per functie of taak vast welk PBM verplicht is, met specificatie van het beoogde gebruiksdoel en de beschermingsklasse. - Zorg dat het juiste PBM aanwezig is op de werkplek, in de juiste maat en uitvoering, en dat vervangende of onjuiste middelen niet beschikbaar zijn. - Instrueer medewerkers over het correcte gebruik, de beperkingen en de situaties waarin het middel niet toereikend is. - Controleer periodiek op de werkvloer of PBM daadwerkelijk voor het beoogde doel en op de juiste manier worden gebruikt. - Grijp direct in en corrigeer bij oneigenlijk gebruik, en leg de correctie en de reden vast. - Evalueer bij wijziging van taken, stoffen of omstandigheden of het PBM nog passend is voor het risico. ## Toetsbare aspecten - **Risico-koppeling PBM** — per taak is vastgelegd welk risico het PBM moet beheersen en welk beschermingsniveau nodig is. Bewijs: risicobeoordeling of taakrisicoanalyse met PBM-specificatie. Frequentie: bij wijziging van taak of stof, minimaal jaarlijks. - **Juiste type op de werkplek** — het aanwezige PBM komt overeen met het vastgestelde type en beschermingsniveau. Bewijs: visuele inspectie werkplek en vergelijking met PBM-overzicht. Frequentie: bij elke werkplekinspectie. - **Gebruiksinstructie beschikbaar** — gebruiksaanwijzing of instructiekaart van de fabrikant is aanwezig en leesbaar. Bewijs: instructiekaart bij het middel of in het PBM-dossier. Frequentie: bij uitgifte en bij vervanging van het middel. - **Instructie aan medewerkers** — medewerkers zijn geïnstrueerd over correct gebruik en beperkingen van het middel. Bewijs: instructieregistratie of toolboxverslag met deelnemerslijst. Frequentie: bij indiensttreding en bij wijziging van het PBM. - **Praktijkgebruik op de werkplek** — PBM wordt daadwerkelijk gebruikt voor het risico waarvoor het bedoeld is, niet als alternatief voor een ander doel. Bewijs: waarneming tijdens werkplekcontrole, vastgelegd in controleverslag. Frequentie: periodieke werkplekronde, minimaal ieder kwartaal. - **Passing en afstelling** — het middel sluit aan bij de gebruiker, zodat de beoogde bescherming daadwerkelijk optreedt. Bewijs: fit-test resultaat of instructielog bij ademhalingsbescherming. Frequentie: bij uitgifte en bij wijziging van uiterlijke kenmerken van de gebruiker. - **Staat en vervangingsmoment** — PBM verkeert in een staat die de beoogde bescherming garandeert, zonder slijtage die de werking aantast. Bewijs: inspectieregistratie of vervangingslogboek. Frequentie: volgens fabrieksvoorschrift, minimaal halfjaarlijks gecontroleerd. - **Correctie bij afwijkend gebruik** — geconstateerd oneigenlijk gebruik wordt vastgelegd en opgevolgd. Bewijs: correctieregistratie of afwijkingsrapport met opvolging. Frequentie: direct bij constatering, geregistreerd doorlopend. - **Actualiteit PBM-overzicht** — het overzicht van verplichte PBM per taak is actueel na wijzigingen in proces of stoffen. Bewijs: gedateerde versie van het PBM-overzicht. Frequentie: bij elke procesverandering, minimaal jaarlijks getoetst. ## Veelvoorkomende knelpunten - Op papier staat het juiste PBM voorgeschreven, maar op de werkvloer wordt een ander of ongeschikt middel gebruikt. - Instructie over het beoogde gebruik vindt eenmalig plaats bij indiensttreding en wordt niet herhaald bij wijziging van stoffen of taken. - Leidinggevenden zijn niet getraind om afwijkend PBM-gebruik te herkennen en corrigeren dit daardoor niet. - Ingeleend personeel en derden krijgen niet dezelfde instructie en controle als eigen medewerkers, waardoor zij PBM verkeerd inzetten. - Controles op PBM-gebruik worden wel uitgevoerd, maar de bevindingen worden niet vastgelegd of opgevolgd. - Vervanging van versleten of verlopen PBM wordt niet structureel bijgehouden, waardoor beschermingsniveau ongemerkt afneemt. ## Hoe u het borgt De leidinggevende op de werkvloer bewaakt dagelijks of PBM voor het juiste doel worden gebruikt, terwijl de arbo- of preventiemedewerker periodiek steekproeven en registraties toetst. Bij afwijkingen wordt direct bijgestuurd via instructie op de werkplek en, indien nodig, aanpassing van het PBM-overzicht of de risicobeoordeling. Nieuwe medewerkers, tijdelijke krachten en ingeleend personeel worden voorafgaand aan de werkzaamheden geïnstrueerd en opgenomen in dezelfde controlecyclus als vast personeel, zodat iedereen op de werkplek onder dezelfde norm valt. Zo blijft het gebruik van PBM voor het beoogde doel structureel geborgd en aantoonbaar op orde.

Risico's

• Beschermende werking verminderd door onvoldoende pasvorm — Een persoonlijk beschermingsmiddel beschermt alleen voldoende wanneer maat, vorm en aansluiting passen bij de werknemer, de taak en het aanwezige gevaar. Bij een te groot of te klein middel kunnen openingen, drukpunten, verschuiving of lekkage ontstaan. Denk aan ademhalingsbescherming die niet goed op het gezicht afdicht, een veiligheidsbril met openingen langs het gezicht, gehoorbescherming die niet aansluit of beschermende kleding en handschoenen die beweging belemmeren of huid onbedekt laten. Gezichtsbeharing, hoofdvorm, lichaamsafmetingen en het gelijktijdig dragen van andere uitrusting kunnen de aansluiting verder verslechteren. Werknemers kunnen daardoor worden blootgesteld aan stof, damp, lawaai, rondvliegende deeltjes, besmetting of andere gevaren waarvoor het middel was geselecteerd. Ook kunnen knellende of instabiele middelen eerder worden afgezet, verschoven of aangepast, waardoor de bescherming tijdens het werk verder afneemt. Dit risico speelt bij werknemers, uitzendkrachten, leerlingen en andere personen die voor hun taak op PBM zijn aangewezen. Zonder beoordeling van de individuele pasvorm kan de werkgever ten onrechte aannemen dat het beschikbaar stellen en dragen van PBM voldoende is. De feitelijke gevolgen hangen af van het onderliggende gevaar en lopen uiteen van hinder en tijdelijke klachten tot letsel, gehoorschade, huidaandoeningen of schadelijke blootstelling via de luchtwegen.
• Combinatie van PBM belemmert de beschermende werking — Wanneer werknemers meerdere persoonlijke beschermingsmiddelen tegelijk dragen, kunnen deze elkaar hinderen en daardoor minder bescherming bieden dan bij afzonderlijk gebruik. Een veiligheidsbril kan bijvoorbeeld de afdichting van een ademhalingsmasker doorbreken, terwijl gehoorbescherming, een gelaatsscherm, helm of beschermende kleding elkaar kan verschuiven of een opening kan veroorzaken. Ook kunnen banden, aansluitingen en sluitingen met elkaar botsen, het zicht beperken of de bewegingsvrijheid zo verminderen dat werknemers een onderdeel losmaken of afzetten. Dit risico speelt bij iedereen die voor één taak gelijktijdig tegen meerdere gevaren moet worden beschermd, waaronder onderhoudsmedewerkers, lassers, hulpverleners en werknemers die met gevaarlijke stoffen, lawaai of rondvliegende deeltjes werken. Zonder beoordeling van de complete combinatie kan elk afzonderlijk middel geschikt lijken, terwijl het samengestelde beschermingssysteem onvoldoende functioneert. Hierdoor kunnen schadelijke stoffen worden ingeademd, ogen of huid worden geraakt, geluid onvoldoende worden gedempt of handelingen onveilig worden uitgevoerd. De werkgever moet daarom vanuit de RI&E beoordelen welke gevaren niet met andere maatregelen kunnen worden vermeden en vervolgens vaststellen of de gekozen PBM gelijktijdig bruikbaar en onderling verenigbaar zijn. Alleen beschikbaar stellen is onvoldoende: de combinatie moet in de praktijk passen, goed functioneren, worden onderhouden en tijdens het werk juist worden gebruikt.
• Oneigenlijk gebruik veroorzaakt schijnveiligheid — Van schijnveiligheid is sprake wanneer een persoonlijk beschermingsmiddel zichtbaar wordt gedragen, maar door oneigenlijk gebruik geen passende bescherming biedt tegen het aanwezige gevaar. Dit kan ontstaan wanneer werknemers zelf een ander middel kiezen, een consumentenproduct als vervanging gebruiken, onderdelen verwisselen, een middel aanpassen of het blijven gebruiken buiten de door de werkgever vastgestelde toepassing. Het middel kan dan bescherming suggereren terwijl schadelijke stoffen, lawaai, rondvliegende deeltjes, besmettingsbronnen of andere gevaren de werknemer nog steeds bereiken. Dit risico komt voor bij werknemers, ingeleende krachten, leerlingen en anderen die werkzaamheden uitvoeren waarvoor PBM noodzakelijk zijn. Ook leidinggevenden kunnen ten onrechte aannemen dat het risico wordt beheerst zodra zij zien dat een middel wordt gedragen. Zonder een taakgerichte beoordeling, duidelijke gebruiksgrenzen en controle kan een ongeschikt middel langdurig in gebruik blijven. Daardoor kunnen letsel, gezondheidsschade en uitval ontstaan en kan noodzakelijke bronaanpak worden uitgesteld. De werkgever moet daarom eerst beoordelen welke gevaren niet met andere middelen kunnen worden vermeden, vervolgens geschikte PBM kiezen en ervoor zorgen dat deze overeenkomstig het beoogde doel worden gebruikt, onderhouden en zo nodig vervangen.
• PBM gebruikt voor een ander gevaar dan waarvoor het is bedoeld — Een persoonlijk beschermingsmiddel beschermt alleen wanneer de eigenschappen ervan aansluiten op het gevaar, de taak en de gebruiksomstandigheden. Bij een verkeerde toepassing is het middel zichtbaar aanwezig, maar kan de werknemer toch onbeschermd worden blootgesteld. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer een deeltjesfilter wordt gebruikt tegen dampen, een gewone bril als veiligheidsbril dient, gehoorbescherming onvoldoende dempt of handschoenen niet bestand zijn tegen het gebruikte product. Het risico geldt voor werknemers, uitzendkrachten, leerlingen, studenten en anderen die werkzaamheden uitvoeren waarvoor PBM noodzakelijk zijn. Vooral bij wisselende taken, vergelijkbare uitvoeringen van PBM, ontbrekende taakinstructies of ongecontroleerde uitgifte kan gemakkelijk het verkeerde middel worden gekozen. Ook kan een PBM door toepassing buiten het beoogde gebruik sneller beschadigen of zijn betrouwbaarheid verliezen. Zonder maatregelen ontstaat schijnveiligheid: werknemers en leidinggevenden veronderstellen dat het gevaar wordt beheerst terwijl blootstelling of letsel nog steeds mogelijk is. De werkgever moet daarom eerst gevaren zoveel mogelijk bij de bron en met collectieve voorzieningen beheersen. Voor het resterende risico moet hij binnen de RI&E per taak beoordelen welke beschermende eigenschappen nodig zijn, het passende PBM beschikbaar stellen en ervoor zorgen dat dit voor het vastgestelde doel wordt gebruikt.
• PBM niet gebruikt tijdens de volledige blootstellingsduur — Persoonlijke beschermingsmiddelen bieden alleen de beoogde bescherming wanneer werknemers ze gedurende de volledige periode van blootstelling correct gebruiken. Het voortijdig afzetten, uitdoen of tijdelijk openen van een beschermingsmiddel kan direct een onbeschermd moment veroorzaken. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij ongemak, warmte, beslagen zicht, communicatieproblemen, tijdsdruk, korte onderbrekingen of de veronderstelling dat een kort contact geen kwaad kan. Het risico bestaat bij onder meer blootstelling aan lawaai, gevaarlijke stoffen, rondvliegende deeltjes, vallende voorwerpen en besmettingsbronnen. Ook medewerkers die slechts kort in een gevarenzone komen, onderhoud uitvoeren of een collega aflossen, kunnen worden blootgesteld. De werkgever moet de resterende gevaren beoordelen, geschikte PBM beschikbaar stellen en ervoor zorgen dat deze daadwerkelijk worden gebruikt. Als de vereiste draagduur niet per taak en zone is bepaald, kan een werknemer niet betrouwbaar vaststellen wanneer het PBM veilig af mag. Onvolledig gebruik kan leiden tot gehoorschade, oog- of huidletsel, luchtwegklachten, vergiftiging, besmetting of ander letsel dat past bij het onderliggende gevaar. Bovendien kan het zichtbaar dragen van PBM schijnveiligheid geven, terwijl de feitelijke bescherming door onderbrekingen onvoldoende is. Daarom moeten bron- en collectieve maatregelen voorrang krijgen en moet de resterende noodzakelijke draagduur praktisch uitvoerbaar, duidelijk en controleerbaar zijn.
• PBM verkeerd aangebracht of gedragen — Een persoonlijk beschermingsmiddel beschermt alleen wanneer de werknemer het op de voorgeschreven wijze aanbrengt, afstelt en draagt. Een los bevestigde kinband, omgeslagen manchet, verkeerd ingebracht oordopje, openstaande sluiting of onjuist geplaatst ademhalingsmasker kan de beschermende werking sterk verminderen. Dit risico bestaat bij werknemers, uitzendkrachten, leerlingen en andere personen die voor hun taak op PBM zijn aangewezen. Onvoldoende instructie, tijdsdruk, onduidelijke gebruiksaanwijzingen, ongemak en het ontbreken van toezicht vergroten de kans op fouten. Ook kan een werknemer ten onrechte aannemen dat het middel goed zit, terwijl essentiële bevestigingen niet zijn gesloten of een controle vóór gebruik is overgeslagen. Daardoor kan blootstelling aan lawaai, stof, spatten, hitte, vallende voorwerpen of andere aanwezige gevaren doorgaan. Mogelijke gevolgen lopen uiteen van irritatie en tijdelijk letsel tot gehoorschade, oogletsel, huidaandoeningen, vergiftiging of ernstig ongevalsletsel, afhankelijk van het gevaar waarvoor het PBM nodig is. De werkgever moet daarom vanuit de RI&E geschikte PBM kiezen, beschikbaar stellen en ervoor zorgen dat deze juist worden gebruikt, onderhouden en tijdig vervangen. Zonder duidelijke werkinstructies, praktische oefening en controle ontstaat schijnveiligheid: het PBM is zichtbaar aanwezig, maar biedt niet de bescherming waarop de taakbeoordeling is gebaseerd.