Beroepsmatig motorrijden en bijzondere vervoers-PBM

## Wat speelt hier # Wat speelt hier Beroepsmatig motorrijden komt voor bij functies waarin medewerkers voor hun werk op een motorfiets of scooter de weg op gaan: koeriersdiensten, technische dienst bij storingen, toezicht en handhaving, verkeersbegeleiding, of bezorging. Het risico zit niet alleen in het verkeer zelf, maar vooral in de gevolgen van een val of aanrijding: schaafwonden, botbreuken, hoofd- en wervelletsel, en oververmoeidheid door weersinvloeden die de rijveiligheid ondermijnen. Omdat de motorrijder geen kooiconstructie om zich heen heeft, is de mate van lichamelijke bescherming hier bepalender dan bij regulier autogebruik. Op de werkplek uit zich dit in de keuze en het gebruik van bijzondere vervoers-PBM: een goedgekeurde motorhelm, beschermende kleding met kunststof of textiel met impactbescherming op schouders, ellebogen, rug en heup, motorhandschoenen en stevig schoeisel dat de enkel ondersteunt. Bij regen, kou of duisternis komt daar behoefte aan zichtbare en waterdichte kleding bij. Een risico dat organisaties vaak onderschatten is dat medewerkers eigen of verouderde uitrusting gebruiken, of PBM combineren die niet op elkaar zijn afgestemd, waardoor de beschermende werking bij een val wegvalt. Een ander aandachtspunt is de rijvaardigheid en fysieke gesteldheid van de bestuurder in relatie tot de gebruiksduur van de motor. Lange dagen op de motor, gecombineerd met matige PBM, vergroten het risico op vermoeidheidsongevallen. De organisatie moet dit risico structureel beheersen, niet incidenteel. ## Wat u moet doen - Beoordeel eerst of het motorrijden voor het werk noodzakelijk is, of dat een andere vervoerswijze het valrisico kan wegnemen (bronmaatregel). - Kies rijroutes en planning zodanig dat lange, vermoeiende ritten en rijden in extreme weersomstandigheden worden beperkt. - Stel een norm vast voor verplichte vervoers-PBM: helm, motorpak of -jack en -broek met beschermers, handschoenen en motorlaarzen, vastgelegd in een instructie of protocol. - Verstrek de PBM zelf, in de juiste maat en kwaliteitsklasse, in plaats van dit aan de medewerker over te laten. - Instrueer medewerkers over correct gebruik, onderhoud, vervangingstermijn en de risico's van het weglaten of combineren van niet-passende uitrusting. - Controleer periodiek of de PBM daadwerkelijk gedragen wordt en in goede staat verkeert, en leg deze controle vast. - Neem het onderwerp op in de RI&E en herzie de aanpak bij wijzigingen in functies, voertuigen of routes. ## Toetsbare aspecten - **PBM-norm vastgelegd** — een document beschrijft welke vervoers-PBM verplicht zijn per functie of taak. Bewijs: PBM-protocol of werkinstructie. Frequentie: jaarlijks herzien. - **Verstrekking geregistreerd** — per medewerker is vastgelegd welke PBM zijn uitgereikt en wanneer. Bewijs: uitgifteregistratie of PBM-kaart. Frequentie: bij indienst, bij vervanging. - **Keurmerk en normering PBM** — de gebruikte helm en beschermende kleding voldoen aan een herkenbare kwaliteitsaanduiding. Bewijs: aankoopbon of certificaat van de leverancier, zichtbaar label op het product. Frequentie: bij aanschaf en bij vervanging. - **Staat van de uitrusting** — helmen en kleding zijn vrij van scheuren, sleet of beschadiging aan beschermers. Bewijs: visuele inspectie op de werkplek of in het depot. Frequentie: halfjaarlijks of bij twijfel. - **Draagdiscipline op de weg** — medewerkers dragen de voorgeschreven PBM tijdens iedere rit, ook op korte afstanden. Bewijs: steekproefcontrole door leidinggevende, terugkoppeling in werkoverleg. Frequentie: doorlopend, met periodieke steekproef. - **Instructie en onboarding** — nieuwe medewerkers die motorrijden krijgen instructie over PBM-gebruik voordat zij de weg op gaan. Bewijs: ondertekende instructielijst of trainingsregistratie. Frequentie: bij indienst. - **Vervangingsbeleid** — er is een vastgelegde termijn of criterium waarop PBM wordt vervangen, ook na een val of aanrijding. Bewijs: vervangingsschema of meldingsformulier na incident. Frequentie: doorlopend, getoetst bij incidentafhandeling. - **Weersafhankelijke aanvulling** — er is bepaald welke extra PBM (regenkleding, zichtbaarheidskleding) beschikbaar is bij slecht weer of duisternis. Bewijs: voorraadoverzicht of uitgiftelijst. Frequentie: seizoensgebonden controle. - **Opname in de RI&E** — het risico van beroepsmatig motorrijden en de bijbehorende PBM-maatregelen staan benoemd in de RI&E met een actiepunt. Bewijs: RI&E-document en plan van aanpak. Frequentie: bij herziening van de RI&E. ## Veelvoorkomende knelpunten - Op papier staat een PBM-verplichting, maar in de praktijk rijden medewerkers zonder volledige beschermende kleding omdat het "maar een korte rit" is. - Er is geen registratie van uitgifte of vervanging, waardoor niet aantoonbaar is welke medewerker welke uitrusting heeft en in welke staat. - Leidinggevenden zijn niet geïnstrueerd over wat zij moeten controleren en grijpen daardoor niet in bij onjuist gebruik. - Ingehuurde koeriers of tijdelijke krachten rijden met eigen, ongekeurde uitrusting die buiten het zicht van de organisatie blijft. - Na een valpartij of aanrijding wordt de beschadigde PBM niet automatisch vervangen, waardoor beschermers hun werking al hebben verloren bij een volgend gebruik. - Weersafhankelijke aanvullingen ontbreken, waardoor medewerkers bij regen of kou improviseren met ongeschikte kleding. ## Hoe u het borgt De leidinggevende of een aangewezen coördinator bewaakt periodiek of de PBM-norm wordt gevolgd, via steekproeven op de werkplek en een vaste plek in het werkoverleg. Bij afwijkingen wordt direct bijgestuurd door de medewerker aan te spreken en, indien nodig, de uitrusting te vervangen of aan te vullen. Nieuwe medewerkers en ingeleende motorrijders worden vóór hun eerste rit opgenomen in dezelfde instructie en registratie als vast personeel, zodat er geen groep buiten beeld blijft. Zo wordt beroepsmatig motorrijden met bijzondere vervoers-PBM een aantoonbaar en herhaalbaar onderdeel van de arbeidsomstandighedenzorg.

Risico's

• Combinatie van vervoers-PBM vermindert de beschermende werking — Bij beroepsmatig motorrijden moet de werkgever niet alleen afzonderlijke vervoers-PBM beoordelen, maar ook vaststellen of de volledige uitrusting als combinatie passend en doeltreffend is. Een helm, jas, broek, handschoenen, laarzen en aanvullende regen- of zichtbaarheidskleding kunnen afzonderlijk geschikt lijken, terwijl naden, sluitingen en beschermingsdelen in combinatie niet goed aansluiten. Zo kan een handschoen niet over of onder de mouw passen, kan een broekspijp boven de laars schuiven of kan een jas omhoog kruipen, waardoor bij een val onbeschermde huid of een gewricht wordt blootgesteld. Ook kunnen slecht passende lagen de bewegingsvrijheid, bediening van rem en koppeling, het zicht of de concentratie beperken. Dit risico betreft onder meer koeriers, bezorgers, toezichthouders, handhavers, verkeersbegeleiders en medewerkers van technische diensten die voor hun werk een motorfiets of scooter gebruiken. Eigen, verouderde of onderling uitwisselbare uitrusting vergroot de kans dat de beoogde bescherming niet als geheel functioneert. Zonder systematische combinatiebeoordeling kan de werkgever niet onderbouwen dat de gekozen uitrusting past bij de resterende gevaren, de gebruiker, de gebruiksduur en de omstandigheden. Bij een val of aanrijding kan dit leiden tot schaafwonden, kneuzingen, botbreuken en letsel aan hoofd, rug of gewrichten, met mogelijk langdurige uitval tot gevolg.
• Onvoldoende bescherming van handen, enkels en voeten bij een val — Werknemers die beroepsmatig op een motorfiets of scooter rijden, kunnen bij een val of aanrijding met handen, enkels en voeten over het wegdek schuiven, ergens achter blijven haken of bekneld raken onder het voertuig. Dit betreft bijvoorbeeld koeriers, bezorgers, toezichthouders, handhavers, verkeersbegeleiders en medewerkers van technische diensten. Gewone handschoenen, lage schoenen of versleten uitrusting bieden onvoldoende weerstand tegen schuren, stoten, verdraaien en samendrukken. Ook een verkeerde pasvorm kan ertoe leiden dat een handschoen losraakt, de bediening van het voertuig wordt gehinderd of schoeisel bij een val van de voet wordt getrokken. Het risico neemt toe wanneer werknemers eigen uitrusting gebruiken, wanneer de werkgever de geschiktheid niet vooraf beoordeelt of wanneer onderhoud en tijdige vervanging ontbreken. Jeugdige werknemers vragen daarbij bijzondere aandacht vanwege hun beperkte ervaring en risicobeoordeling. Onvoldoende bescherming kan leiden tot schaaf- en snijwonden, kneuzingen, botbreuken en ernstig enkel-, voet- of handletsel. Dat kan langdurige behandeling, arbeidsuitval en blijvende beperkingen in lopen, staan, grijpen of fijne motoriek veroorzaken. De werkgever moet eerst beoordelen of motorrijden noodzakelijk is en vervolgens de resterende risico's beheersen met passende techniek, werkorganisatie, voorlichting, toezicht en geschikte vervoers-PBM.
• Slecht zichtbare motorkleding bij beroepsmatige ritten — Werknemers die voor hun werk een motorfiets of scooter gebruiken, kunnen door donkere, vervuilde, versleten of onvoldoende opvallende kleding te laat worden gezien door andere weggebruikers. Dit risico speelt vooral bij duisternis, schemering, regen, mist, tegenlicht, druk verkeer en werkzaamheden waarbij de bestuurder regelmatig langs de weg stopt of afstapt. De verlichting van het voertuig neemt het belang van goed waarneembare kleding niet volledig weg, omdat de houding van de bestuurder, bagage of de verkeerssituatie de herkenbaarheid kan verminderen. Ook kan opvallend materiaal zijn werking verliezen door slijtage, vuil, een regenlaag of een verkeerde combinatie van kledingstukken. Een andere kleur alleen is daarom geen voldoende onderbouwde keuze. De werkgever moet in de RI&E beoordelen welke gevaren niet met andere maatregelen kunnen worden vermeden en welke eigenschappen de kleding daarvoor moet hebben. Vervolgens moet passende uitrusting in voldoende aantal beschikbaar zijn, daadwerkelijk worden gebruikt en tijdig worden onderhouden of vervangen. Zonder deze beheersing neemt de kans toe dat een andere weggebruiker de motorrijder te laat opmerkt. Een aanrijding of uitwijkmanoeuvre kan leiden tot een val, schaafwonden, botbreuken, hoofdletsel en langdurige uitval. Voor jeugdige werknemers vragen hun beperkte ervaring en risico-inschatting om aanvullende beoordeling en deskundig toezicht.
• Vervoers-PBM worden tijdens beroepsmatige ritten niet consequent gebruikt — Werknemers die voor koeriersdiensten, bezorging, toezicht, handhaving, verkeersbegeleiding of technische werkzaamheden beroepsmatig op een motorfiets of scooter rijden, zijn bij een val of aanrijding direct aan lichamelijk letsel blootgesteld. Als de voorgeschreven vervoers-PBM niet tijdens iedere rit en gedurende de hele rit worden gebruikt, ontbreekt een belangrijke laatste beschermingslaag. Dit kan gebeuren doordat uitrusting niet in voldoende aantallen of passende maten beschikbaar is, het aantrekken te veel tijd kost, toezicht ontbreekt of medewerkers eigen, versleten of ongeschikte middelen gebruiken. Ook hitte, regen, kou, tijdsdruk en korte ritten kunnen ertoe leiden dat werknemers onderdelen achterwege laten. Daardoor kunnen onder meer hoofdletsel, schaaf- en snijwonden, kneuzingen, botbreuken en letsel aan rug, handen, enkels of voeten ontstaan of ernstiger uitvallen. Slecht passende of vervuilde uitrusting kan bovendien de bewegingsvrijheid, concentratie en bediening van het voertuig nadelig beïnvloeden. De werkgever moet daarom eerst beoordelen welke ritten kunnen worden voorkomen en vervolgens de resterende risico’s en vereiste kenmerken van de uitrusting in de RI&E vastleggen. Voor resterende risico’s moeten passende vervoers-PBM beschikbaar, onderhouden, tijdig vervangen en daadwerkelijk gebruikt worden. Incidenteel verstrekken zonder controle op passendheid, staat en consequent gebruik is onvoldoende.