Las- en optische stralingsbescherming

## Wat speelt hier # Wat speelt hier Bij lassen, snijden en aanverwante processen komen sterke lichtbronnen vrij die gevaarlijk zijn voor ogen en huid: ultraviolette straling die de hoornvliezen kan beschadigen (lasogen), zichtbaar licht dat verblindt, en infrarode straling die de huid en het netvlies verwarmt. Dit speelt op elke plek waar elektrisch lassen, autogeen lassen, plasmasnijden of slijpwerk vlakbij een lasproces plaatsvindt: de laswerkplaats, onderhoudsploegen die incidenteel lassen, en constructiebedrijven waar op wisselende locaties wordt gewerkt. Het risico raakt niet alleen de lasser zelf. Collega's die in de buurt werken, lopen bloot aan strooistraling als er geen afscherming is. Bij kortdurende blootstelling ontstaat een pijnlijke, meestal tijdelijke oogirritatie; bij herhaalde of langdurige blootstelling neemt het risico op blijvende oogschade en huidbeschadiging toe. Ook rondlopend personeel, bezoekers en ingeleend personeel dat het lasgordijn passeert, kunnen worden blootgesteld zonder dat zij zich daarvan bewust zijn. Specifiek voor persoonlijke beschermingsmiddelen speelt de vraag of iedereen die aan een lasproces blootstaat, over het juiste beschermingsniveau beschikt: het juiste lasscherm met de juiste filterklasse voor het gebruikte lasproces en de stroomsterkte, aangevuld met huidbescherming zoals lasschort, lasmouwen en handschoenen. Een verkeerd gekozen filterglas, een lasscherm dat niet aansluit op de werksituatie, of het ontbreken van bescherming bij helpers en omstanders zijn de kern van het risico dat beheerst moet worden. ## Wat u moet doen - Beperk waar mogelijk de stralingsbron: kies lasprocessen of -instellingen met een lagere stralingsintensiteit als het werk dat toelaat. - Richt vaste laswerkplekken in met lasgordijnen of vaste schermwanden zodat strooistraling niet buiten de werkplek komt. - Zorg bij mobiel of tijdelijk laswerk voor verplaatsbare schermen die de omgeving afschermen. - Bepaal per lasproces en stroomsterkte de vereiste filterklasse en leg dit vast in een overzicht dat aansluit op de gebruikte apparatuur. - Verstrek passende persoonlijke beschermingsmiddelen: lashelm of lasscherm met correcte filterklasse, hittebestendige kleding, lasschort, mouwen en handschoenen. - Instrueer lassers en omstanders over het gebruik van de middelen, het gevaar van strooistraling en het belang van afscherming. - Controleer periodiek of de beschermingsmiddelen daadwerkelijk worden gedragen en in goede staat verkeren. ## Toetsbare aspecten - **Filterklasse per lasproces** — voor elk lasproces en de gehanteerde stroomsterkte is vastgelegd welke filterklasse verplicht is. Bewijs: overzicht of instructiekaart bij de werkplek. Frequentie: bij wijziging van proces of apparatuur. - **Aanwezigheid geschikte lashelmen** — elke lasser beschikt over een lashelm of lasscherm met het juiste filterglas. Bewijs: visuele controle op de werkplek, uitgiftelijst PBM. Frequentie: dagelijks bij aanvang werk, steekproefsgewijs door leidinggevende. - **Staat van de beschermingsmiddelen** — filterglazen zijn onbeschadigd, schermen sluiten goed aan, kleding vertoont geen slijtage of scheuren. Bewijs: keuringsregistratie of vervangingslogboek. Frequentie: maandelijks of volgens fabrieksvoorschrift. - **Huidbescherming** — lasschort, mouwen en handschoenen zijn aanwezig en worden gebruikt bij processen met hoge stralingsintensiteit. Bewijs: uitgiftebon PBM, waarneming op de werkplek. Frequentie: bij start van elke opdracht. - **Afscherming van de werkplek** — lasgordijnen of schermen zijn aanwezig en correct geplaatst zodat omstanders niet worden blootgesteld. Bewijs: foto of plattegrond van de werkplek, controlelijst. Frequentie: bij inrichting en periodiek daarna. - **Instructie en voorlichting** — lassers en personeel dat in de omgeving werkt, hebben instructie gehad over stralingsrisico's en het gebruik van PBM. Bewijs: presentielijst of instructieformulier. Frequentie: bij indiensttreding en jaarlijks herhaald. - **Betrokkenheid van ingeleend personeel en derden** — ingeleende lassers en onderaannemers zijn opgenomen in dezelfde instructie- en uitgifteregeling. Bewijs: inleenovereenkomst met PBM-afspraken, registratie van uitgifte aan derden. Frequentie: bij start van elke inzet. - **Opvolging van geconstateerde tekortkomingen** — gesignaleerde afwijkingen, zoals ontbrekende afscherming of beschadigd filterglas, zijn opgevolgd met een concrete maatregel en afgemeld. Bewijs: actielijst of meldingensysteem met afgeronde acties. Frequentie: doorlopend, met periodieke evaluatie. ## Veelvoorkomende knelpunten - Op papier staat een PBM-beleid, maar in de praktijk dragen lassers een verkeerd filterglas omdat de instructiekaart niet aansluit op het actuele lasproces. - Er is geen registratie van uitgifte of vervanging van lasschermen, waardoor niet aantoonbaar is wanneer beschermingsmiddelen zijn gecontroleerd. - Leidinggevenden zijn onvoldoende getraind om te herkennen wanneer een filterklasse niet meer past bij het lasproces of de stroomsterkte. - Ingeleend personeel en onderaannemers vallen buiten het reguliere instructie- en uitgifteproces en missen daardoor passende bescherming. - Vastgestelde tekortkomingen, zoals een beschadigd scherm of ontbrekende afscherming, worden gemeld maar niet structureel opgevolgd. - Omstanders en collega's in de buurt van laswerk worden niet meegenomen in de risicobeoordeling, terwijl zij wel aan strooistraling blootstaan. ## Hoe u het borgt De leidinggevende van de werkplek bewaakt dagelijks of de juiste PBM worden gedragen en of afscherming aanwezig is, en de preventiemedewerker of arbo-coördinator toetst dit periodiek via werkplekcontroles en de actualisatie van het PBM-overzicht. Nieuwe medewerkers en ingeleend personeel worden bij aanvang van hun werkzaamheden geïnstrueerd en pas ingezet nadat de juiste beschermingsmiddelen zijn uitgereikt en geregistreerd. Afwijkingen worden vastgelegd, van een concrete maatregel voorzien en binnen een afgesproken termijn afgemeld, zodat de borging niet stopt bij signaleren maar aantoonbaar doorloopt tot en met de oplossing.

Risico's

• Netvlliesschade door zichtbaar licht en infrarode straling — Bij elektrisch en autogeen lassen, plasmasnijden en vergelijkbare hete processen ontstaan intens zichtbaar licht en infrarode straling. Rechtstreeks in de lasboog kijken kan het netvlies overbelasten of thermisch beschadigen. Fel zichtbaar licht veroorzaakt bovendien verblinding, nabeelden en tijdelijk verminderd zicht, waardoor ook fouten, struikelen of contact met hete delen kunnen ontstaan. Het risico betreft lassers, maar ook helpers, toezichthouders, onderhoudsmedewerkers, bezoekers en anderen die de werkzone binnenkomen of langs een onvoldoende afgeschermde lasplaats lopen. Blootstelling kan eveneens optreden via openingen in afscherming of reflecties op lichte en glanzende oppervlakken. De werkgever moet eerst beoordelen welke gevaren niet met bronmaatregelen, afscherming of werkorganisatie kunnen worden voorkomen. Daarna wordt passende oog- en gelaatsbescherming gekozen op basis van onder meer het lasproces, de instellingen, de kijkafstand en de omstandigheden op de werkplek. De bescherming moet in voldoende aantal beschikbaar zijn, daadwerkelijk worden gebruikt en schoon, onderhouden en tijdig vervangen worden. Zonder deze beheersing kunnen oogklachten, tijdelijke uitval en blijvende vermindering van het gezichtsvermogen ontstaan. Bij wisselende werkzaamheden moet de beoordeling opnieuw worden gecontroleerd zodra het proces, de instelling, de positie of de omgeving verandert.
• Onbeschermde helpers en nabij werkende medewerkers — Bij lassen, snijden en aanverwante werkzaamheden ontstaat kunstmatige optische straling. Helpers, toezichthouders, onderhoudsmedewerkers, bezoekers, ingeleende werknemers en andere personen in de omgeving kunnen rechtstreeks of via reflecties worden blootgesteld, ook wanneer zij zelf niet lassen. Ultraviolette straling kan pijnlijke oogklachten en huidreacties veroorzaken. Intens zichtbaar licht kan verblinden en infrarode straling kan ogen en huid thermisch belasten. Het risico neemt toe wanneer de lasplaats niet volledig is afgeschermd, een lasgordijn openstaat, werkzaamheden onverwacht beginnen of personen zonder waarschuwing een gevarenzone betreden. Ook korte blootstellingen kunnen klachten geven; herhaalde of langdurige blootstelling vergroot de kans op ernstiger of blijvende schade. De werkgever moet eerst beoordelen wie aan de straling kan worden blootgesteld en welke bron- en collectieve maatregelen mogelijk zijn. Persoonlijke bescherming is pas aanvullend aan de orde voor helpers en andere medewerkers die ondanks deze maatregelen in de gevarenzone moeten blijven. Hun oog-, gelaats- en huidbescherming moet passen bij de resterende blootstelling en de taak. Zonder duidelijke zonering, toezicht en voldoende geschikte beschermingsmiddelen blijven vooral incidenteel aanwezige personen gemakkelijk buiten beeld. Jeugdige werknemers verdienen daarbij bijzondere aandacht, omdat zij gevaren mogelijk minder goed herkennen of inschatten.
• Ongeschikte lasbescherming bij wisselende werklocaties — Bij lassen, snijden en aanverwante werkzaamheden op wisselende locaties veranderen de werkruimte, kijkrichting, afstand tot anderen, reflecterende oppervlakken en mogelijkheden voor afscherming. Daardoor kan lasbescherming die op de ene locatie passend is, op een andere locatie onvoldoende bescherming bieden. De lasser kan worden blootgesteld aan ultraviolette, zichtbare en infrarode straling wanneer het scherm niet geschikt is voor het proces, niet goed kan worden gebruikt in de beschikbare ruimte of beschadigd en vervuild is geraakt tijdens vervoer. Ook helpers, ingeleende medewerkers, bezoekers en werknemers van andere werkgevers kunnen onverwacht in de stralingszone komen. Zonder passende beheersing kunnen pijnlijke lasogen, huidreacties, verblinding en tijdelijke beperkingen van het gezichtsvermogen ontstaan. Herhaalde of langdurige blootstelling kan ernstigere of blijvende oog- en huidschade veroorzaken. Verblinding kan bovendien veilig werken direct bemoeilijken. De werkgever moet daarom per locatie vooraf beoordelen welke gevaren niet met bron-, technische en organisatorische maatregelen kunnen worden voorkomen. Op basis daarvan worden geschikte persoonlijke beschermingsmiddelen gekozen, in voldoende aantal beschikbaar gesteld, onderhouden en daadwerkelijk gebruikt. Bij jeugdige werknemers vraagt de beoordeling extra aandacht voor beperkte ervaring en het mogelijk onvoldoende herkennen van gevaar. Een standaardpakket zonder controle van de concrete werkplek is daarom niet voldoende.
• Onvoldoende aansluiting van het lasscherm op de werksituatie — Een lasscherm beschermt onvoldoende wanneer vorm, pasvorm, kijkvenster, bediening of draagwijze niet aansluiten op de werkhouding en de omstandigheden van de lastaak. Dit kan voorkomen bij lassen boven schouderhoogte, in krappe ruimten, op wisselende werkplekken of bij langdurig werk waarbij het scherm verschuift of hinder veroorzaakt. Ook de combinatie met een veiligheidshelm, bril, gehoorbescherming of ademhalingsbescherming kan kieren, drukpunten of een instabiele positie veroorzaken. De lasser kan het scherm dan te laat sluiten, tussentijds opklappen, verkeerd positioneren of helemaal niet gebruiken. Ogen en onbedekte huid kunnen hierdoor rechtstreeks of via reflecties worden blootgesteld aan ultraviolette, zichtbare en infrarode straling. Mogelijke gevolgen zijn verblinding, pijnlijke oogirritatie, huidverbranding en bij herhaalde of intensieve blootstelling blijvende oogschade. Vonken en lasspatten kunnen bovendien langs een onvoldoende dekkend scherm het gezicht of de hals bereiken. De werkgever moet daarom in de RI&E per werksituatie beoordelen welke eigenschappen het lasscherm nodig heeft, rekening houden met andere gedragen beschermingsmiddelen en voldoende passende exemplaren beschikbaar stellen. Gebruik, onderhoud, reiniging, reparatie en tijdige vervanging moeten worden geborgd. Zonder deze aanpak ontstaat voorzienbaar verkeerd gebruik en blijft de bescherming afhankelijk van improvisatie door de werknemer.
• Verkeerde filterklasse voor lasproces en stroomsterkte — Bij elektrisch of autogeen lassen, plasmasnijden en vergelijkbare werkzaamheden ontstaat intense ultraviolette, zichtbare en infrarode straling. Een lasfilter met een ongeschikte filterklasse kan te veel straling doorlaten of juist zo donker zijn dat de lasser het werk onvoldoende ziet. Een te lichte filterklasse vergroot de kans op pijnlijke oogirritatie, verblinding en beschadiging van oogweefsel. Bij herhaalde of langdurige blootstelling kan blijvende oogschade ontstaan. Een te donkere filterklasse kan ertoe leiden dat de werknemer het scherm optilt, te vroeg inschakelt of in een ongunstige houding werkt, waardoor zowel de stralingsblootstelling als de kans op fouten en ongevallen toeneemt. Het risico betreft lassers, maar ook werknemers die verschillende lasprocessen uitvoeren, instellingen wijzigen of gedeelde laskappen gebruiken. Vooral incidenteel laswerk, wisselende stroomsterkten, onbekende apparatuur, beschadigde filters en automatisch verduisterende filters met een onjuiste instelling vergroten de kans op een verkeerde keuze. De werkgever moet daarom vooraf beoordelen welke bescherming past bij het proces en de gebruiksomstandigheden. Het juiste middel moet beschikbaar zijn, goed functioneren, worden onderhouden en daadwerkelijk worden gebruikt. Zonder geborgde selectie en controle blijft de bescherming afhankelijk van individuele inschatting, terwijl een fout vaak pas na blootstelling merkbaar wordt.