Reiniging, desinfectie, sterilisatie en decontaminatie

## Wat speelt hier Reiniging, desinfectie, sterilisatie en decontaminatie zijn de maatregelen waarmee een organisatie voorkomt dat medewerkers worden blootgesteld aan schadelijke micro-organismen op instrumenten, oppervlakken, apparatuur, werkkleding of afvalstromen. Dit speelt overal waar met biologische agentia wordt gewerkt of waar besmetting kan optreden: laboratoria, zorginstellingen, dierenartspraktijken, afvalverwerking, voedselverwerking, wasserijen die besmet linnengoed verwerken en technische diensten die apparatuur onderhouden die met lichaamsvloeistoffen of biologisch materiaal in aanraking is geweest. Het risico zit in de overdracht van ziekteverwekkers via handen, oppervlakken, lucht of gedeeld gereedschap wanneer reiniging niet grondig, niet op het juiste niveau of niet op het juiste moment gebeurt. Denk aan een instrument dat na gebruik niet correct wordt gesteriliseerd voordat het opnieuw wordt ingezet, een werkplek na een morsincident die niet volgens protocol wordt gedecontamineerd, of persoonlijke beschermingsmiddelen die worden hergebruikt zonder tussentijdse reiniging. Ook het onderscheid tussen reinigen (vuil verwijderen), desinfecteren (micro-organismen doden tot een veilig niveau) en steriliseren (alle micro-organismen inclusief sporen doden) wordt in de praktijk vaak niet scherp toegepast, waardoor het verkeerde middel of proces voor de situatie wordt gekozen. Een derde situatie is de omgang met afval en verontreinigd materiaal na een reinigingsproces: als dit niet gescheiden en volgens protocol wordt afgevoerd, ontstaat alsnog een besmettingsrisico verderop in het proces, bijvoorbeeld bij schoonmaakpersoneel of afvalverwerkers die niet weten wat zij in handen hebben. ## Wat u moet doen - Breng in kaart welke werkzaamheden, ruimtes en materialen daadwerkelijk risico op besmetting met biologische agentia met zich meebrengen. - Kies waar mogelijk voor werkwijzen of materialen die reiniging overbodig maken of vereenvoudigen, zoals wegwerpmateriaal of gesloten systemen, om blootstelling bij de bron te beperken. - Richt voor elke risicovolle ruimte of handeling een vast reinigings-, desinfectie- of sterilisatieproces in, inclusief de juiste middelen, contacttijden en volgorde van handelingen. - Leg de protocollen schriftelijk vast, inclusief wie verantwoordelijk is, welk middel bij welk risico hoort en hoe een incident of morsing wordt afgehandeld. - Instrueer alle medewerkers die met reiniging, desinfectie of decontaminatie te maken hebben, inclusief schoonmaakpersoneel en ingeleend personeel, en herhaal dit periodiek. - Regel pas daarna de aanvullende persoonlijke bescherming, zoals handschoenen, schorten of gelaatsbescherming, afgestemd op het restrisico na de organisatorische maatregelen. - Controleer regelmatig of protocollen in de praktijk worden gevolgd en of apparatuur zoals sterilisatoren correct functioneert. - Stel een vaste route in voor verontreinigd materiaal en afval, van ontstaan tot afvoer. ## Toetsbare aspecten - **Risico-inventarisatie biologische agentia** — de organisatie heeft vastgesteld waar en bij welke handelingen besmettingsrisico bestaat. Bewijs: RI&E met specifieke paragraaf over biologische agentia en reinigingsrisico's. Frequentie: jaarlijks of bij wijziging van werkzaamheden. - **Reinigings- en desinfectieprotocol per ruimte of proces** — er is een concreet, actueel protocol met middel, methode en frequentie. Bewijs: schriftelijk protocol, zichtbaar op de werkplek of digitaal beschikbaar. Frequentie: bij invoering en jaarlijkse herziening. - **Onderscheid reinigen, desinfecteren en steriliseren** — voor elk type materiaal of oppervlak is vastgelegd welk niveau van behandeling vereist is. Bewijs: procesbeschrijving of werkinstructie met expliciete niveau-aanduiding. Frequentie: bij opstellen en bij aanschaf nieuwe apparatuur of materialen. - **Validatie van sterilisatieapparatuur** — apparatuur wordt periodiek gecontroleerd op correcte werking. Bewijs: onderhouds- en controlelogboek van sterilisatoren of autoclaven. Frequentie: volgens fabrieksvoorschrift, minimaal jaarlijks. - **Instructie en training medewerkers** — medewerkers die reinigen of desinfecteren zijn aantoonbaar geïnstrueerd. Bewijs: instructieverslag, presentielijst of trainingsregistratie. Frequentie: bij indiensttreding en periodiek herhaald. - **Beschikbaarheid en gebruik persoonlijke beschermingsmiddelen** — passende PBM zijn aanwezig en worden gebruikt bij reinigings- en decontaminatietaken. Bewijs: uitgiftelijst PBM en waarneming op de werkplek. Frequentie: doorlopend, steekproefsgewijs gecontroleerd. - **Protocol voor incidenten en morsingen** — er is een vastgelegde werkwijze voor decontaminatie na een besmettingsincident. Bewijs: incidentprotocol en meldingenregister. Frequentie: getoetst bij elk incident, jaarlijks geëvalueerd. - **Afvoer van verontreinigd materiaal en afval** — gescheiden inzameling en afvoer volgens vaste route is ingericht. Bewijs: afvalcontract, etikettering en interne routebeschrijving. Frequentie: doorlopend, jaarlijkse controle van de afspraken. - **Betrokkenheid van derden en ingeleend personeel** — externe schoonmaak- of onderhoudspartijen zijn geïnstrueerd over de geldende protocollen. Bewijs: instructiebewijs, contractafspraken of toolboxverslag. Frequentie: bij start opdracht en jaarlijks herhaald. ## Veelvoorkomende knelpunten - Protocollen staan op papier, maar de praktijk wijkt af doordat contacttijden of concentraties niet worden aangehouden. - Reinigings- of sterilisatiecontroles worden niet structureel geregistreerd, waardoor niet is aan te tonen dat apparatuur betrouwbaar werkte. - Leidinggevenden zijn niet getraind in het herkennen van afwijkingen in reinigingsprocessen en sturen daardoor niet bij. - Ingeleend personeel, uitzendkrachten of externe schoonmaakdiensten vallen buiten het reguliere instructie- en toezichtstraject. - Incidenten met morsing of besmetting worden wel opgelost, maar niet gemeld of geëvalueerd, waardoor herhaling niet wordt voorkomen. - Persoonlijke beschermingsmiddelen worden hergebruikt of niet vervangen zonder tussentijdse reiniging, terwijl dit wel nodig is. ## Hoe u het borgt Wijs een verantwoordelijke aan, bijvoorbeeld een leidinggevende of preventiemedewerker, die periodiek controleert of protocollen worden nageleefd en registraties compleet zijn. Neem reiniging, desinfectie en sterilisatie op als vast onderdeel van de introductie van nieuwe medewerkers en van de instructie aan derden en ingeleend personeel, en herhaal deze instructie jaarlijks. Evalueer incidenten en controleresultaten in het werkoverleg en stel protocollen bij zodra afwijkingen of nieuwe risico's worden gesignaleerd, zodat de aanpak actueel blijft en aantoonbaar aansluit op de praktijk.

Risico's

• Blootstelling bij handmatig reinigen van besmette materialen — Bij het handmatig reinigen van gebruikte instrumenten, apparatuur, hulpmiddelen, linnengoed of andere besmette materialen kunnen werknemers rechtstreeks in aanraking komen met biologische agentia. Blootstelling kan ontstaan via spatten in ogen of mond, contact met beschadigde huid, prik- of snijincidenten en het inademen van druppels of aerosolen die tijdens borstelen, spoelen of krachtig afspuiten vrijkomen. Het risico betreft onder meer medewerkers in de zorg, laboratoria, dierenartspraktijken, wasserijen, afvalverwerking, voedselverwerking en technische diensten. Het neemt toe wanneer materialen droog worden vervoerd, handmatig worden voorbehandeld, onder hoge druk worden afgespoeld of zonder veilige hulpmiddelen worden vastgepakt. Ook onduidelijkheid over de mogelijke besmetting en onvoldoende scheiding van vuile en schone werkzones vergroten de blootstelling. De werkgever moet binnen de RI&E de aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling beoordelen en de maatregelen op het aangetroffen risico afstemmen. Zonder passende bron-, technische en organisatorische maatregelen kunnen infecties, ziekteverzuim en verdere verspreiding naar collega’s of andere werkzones ontstaan. Persoonlijke beschermingsmiddelen zijn daarbij alleen een aanvullende laatste barrière en mogen structurele beheersing van het reinigingsproces niet vervangen.
• Herbesmetting door onjuiste opslag na behandeling — Na reiniging, desinfectie, sterilisatie of decontaminatie kunnen materialen opnieuw besmet raken wanneer zij onbeschermd, te lang of in een ongeschikte ruimte worden opgeslagen. Dit gebeurt bijvoorbeeld door contact met vuile handen, besmette verpakkingen, werkbladen, stof, vocht, spatwater of onbehandelde materialen. Ook een onduidelijke scheiding tussen vuil, behandeld en vrijgegeven materiaal kan ertoe leiden dat medewerkers een besmet voorwerp als veilig beschouwen. Het risico betreft medewerkers die instrumenten, apparatuur, werkkleding, linnengoed of andere behandelde materialen opslaan, vervoeren, uitgeven of opnieuw gebruiken. Ook schoonmakers, onderhoudsmedewerkers en andere werknemers die de opslagruimte betreden, kunnen worden blootgesteld. Overdracht kan plaatsvinden via handen, beschadigde huid, slijmvliezen of indirect contact met werkplekken en gereedschappen. Zonder passende beheersing verliest de uitgevoerde behandeling haar beschermende werking en kan besmetting zich verder door het werkproces verspreiden. De werkgever moet daarom in de RI&E beoordelen welke biologische agentia kunnen voorkomen en wat de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling zijn. Op basis daarvan moet een aantoonbaar beheerste opslagketen worden ingericht, met duidelijke scheiding, bescherming tegen omgevingsinvloeden, herkenbare vrijgavestatus en instructie voor betrokken werknemers.
• Kruisbesmetting tussen vuile en gereinigde materialen — Kruisbesmetting ontstaat wanneer vuile en gereinigde materialen, instrumenten, hulpmiddelen, werkkleding of afvalstromen elkaar tijdens transport, behandeling of opslag raken of via dezelfde handen, werkbladen, bakken en hulpmiddelen worden verwerkt. Achtergebleven biologische agentia kunnen daardoor opnieuw terechtkomen op materiaal dat al is vrijgegeven voor gebruik. Dit risico speelt onder meer in zorginstellingen, laboratoria, dierenartspraktijken, wasserijen, voedselverwerking, afvalverwerking en technische diensten. Vooral medewerkers die besmet materiaal innemen, reinigen, vervoeren, controleren, onderhouden of opslaan kunnen worden blootgesteld. Ook andere werknemers kunnen worden geraakt wanneer herbesmet materiaal ongemerkt terugkeert naar een werkplek of proces. Het risico neemt toe bij kruisende looproutes, gedeelde werktafels, onduidelijke statusaanduidingen, open transport, onvoldoende handhygiëne en het wisselen tussen vuile en schone werkzaamheden. Zonder duidelijke scheiding kunnen ziekteverwekkers via handen, oppervlakken, spatten of gedeeld gereedschap verder worden verspreid. Dit kan leiden tot infecties, ziekteverzuim en besmetting van meerdere werkplekken of personen. De werkgever moet de mogelijke blootstelling beoordelen en de werkwijze zo inrichten dat vuile en gereinigde stromen aantoonbaar gescheiden blijven.
• Onjuist reinigingsniveau voor besmette materialen en oppervlakken — Wanneer het gekozen behandelingsniveau niet aansluit op de biologische verontreiniging en het beoogde hergebruik, kunnen schadelijke micro-organismen op materialen, instrumenten, apparatuur en oppervlakken achterblijven. Alleen zichtbaar vuil verwijderen is bijvoorbeeld onvoldoende wanneer desinfectie, sterilisatie of volledige decontaminatie nodig is. Andersom kan een onjuist gekozen proces medewerkers tijdens de behandeling onnodig blootstellen. Dit risico komt onder meer voor in zorginstellingen, laboratoria, dierenartspraktijken, afval- en voedselverwerking, wasserijen en technische diensten. Blootstelling kan plaatsvinden via huid of slijmvliezen, prik- en snijincidenten, spatten, ingeademde druppels of aerosolen en indirect contact via handen en gedeelde hulpmiddelen. Schoonmaakmedewerkers, behandelaars, onderhoudsmedewerkers, logistieke medewerkers en afvalverwerkers kunnen daarbij worden geraakt, ook als zij zelf niet met biologische agentia werken. Zonder een beoordeling van aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling kan de werkgever geen passend behandelingsniveau vaststellen. Onduidelijke vrijgavecriteria, tijdsdruk, verkeerd gebruik van apparatuur en onvoldoende scheiding tussen besmet en behandeld materiaal vergroten vervolgens de kans op verspreiding. Het gevolg kan een infectie, ziekteverzuim of verdere besmetting van personen, werkplekken en processen zijn. Daarom moet het vereiste niveau vooraf per toepassing worden bepaald, technisch worden geborgd en aantoonbaar worden gecontroleerd.
• Onvoldoende decontaminatie van besmette ruimten en apparatuur — Wanneer besmette ruimten of apparatuur niet volledig en aantoonbaar worden gedecontamineerd, kunnen schadelijke biologische agentia achterblijven en zich verder verspreiden. Dit risico bestaat onder meer in laboratoria, zorginstellingen, dierenartspraktijken, afval- en voedselverwerking, wasserijen en technische diensten. Blootstelling kan optreden bij het betreden van een ruimte, het aanraken of onderhouden van apparatuur, het verplaatsen van besmet materiaal of het hervatten van werkzaamheden na een incident. Vooral schoonmakers, onderhoudsmedewerkers, laboratoriumpersoneel, zorgmedewerkers en externe dienstverleners kunnen worden getroffen, ook wanneer zij niet weten dat een locatie of installatie besmet is. Onvoldoende decontaminatie ontstaat bijvoorbeeld door moeilijk bereikbare oppervlakken, een ongeschikte procesmethode, onvoldoende inwerktijd, ontbrekende afbakening of vrijgave zonder controle. Ook kan verspreiding plaatsvinden via handen, gereedschap, luchtstromen, werkkleding of afval. De werkgever moet in de RI&E de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen en de categorie van de biologische agentia betrekken. Vervolgens moet blootstelling zo veel mogelijk bij de bron worden voorkomen en, als dat niet volledig kan, technisch en organisatorisch worden beperkt. Zonder passende beheersing kunnen infecties, ziekteverzuim en besmetting van andere werkzones of personen ontstaan. Bij agentia uit hogere risicocategorieën kunnen de gevolgen ernstig zijn en gelden aanvullende verplichtingen voor onder meer registratie, melding, gezondheidskundig onderzoek, informatie en instructie.
• Onvoldoende sterilisatie vóór hergebruik van instrumenten — Instrumenten die na contact met mensen, dieren, lichaamsmateriaal of andere biologische bronnen opnieuw worden gebruikt, kunnen schadelijke micro-organismen overdragen als het sterilisatieproces ontbreekt of onvoldoende doeltreffend is. Sterilisatie is bedoeld om alle aanwezige micro-organismen, inclusief sporen, te doden. Alleen reinigen of desinfecteren is daarom niet voldoende wanneer uit de beoordeling blijkt dat sterilisatie noodzakelijk is. Het proces kan tekortschieten door achtergebleven vuil, een verkeerde belading, een ongeschikte cyclus, onvoldoende procesbewaking, defecte apparatuur of vrijgave zonder controleerbaar resultaat. Medewerkers kunnen vervolgens worden blootgesteld tijdens behandeling, transport, onderhoud of hergebruik van het instrument. Ook andere werknemers, patiënten, cliënten of dieren kunnen via het instrument besmet raken. Vooral holle, scharnierende, samengestelde of moeilijk bereikbare delen vragen om een passende voorbehandeling en een gevalideerd proces. De werkgever moet in de RI&E de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen en daarop maatregelen baseren. Zonder duidelijke scheiding tussen vuil en steriel materiaal, deskundige vrijgave en registratie van procesresultaten kan een mislukte behandeling onopgemerkt blijven. Dit kan leiden tot infectie, verspreiding van biologische agentia, ziekteverzuim en tijdelijke buitengebruikstelling van instrumenten of werkprocessen.
• Onvoldoende verwijdering van biologische verontreiniging — Biologische verontreiniging kan op instrumenten, apparatuur, oppervlakken, werkkleding en afval achterblijven wanneer vuil niet volledig wordt verwijderd. Daardoor kunnen ziekteverwekkers aanwezig blijven en via handen, slijmvliezen, beschadigde huid, spatten, aerosolen of gedeelde hulpmiddelen worden overgedragen. Dit risico komt onder meer voor in zorginstellingen, laboratoria, dierenartspraktijken, wasserijen, voedselverwerking, afvalverwerking en technische diensten die verontreinigde apparatuur onderhouden. Blootstelling kan zowel werknemers treffen die het materiaal gebruiken als schoonmakers, onderhoudsmedewerkers, vervoerders en afvalverwerkers verderop in de keten. Onvoldoende verwijdering ontstaat bijvoorbeeld door moeilijk bereikbare delen, ongeschikte materialen, te korte behandeltijd, een verkeerde werkvolgorde, achterstallig onderhoud of het overslaan van een controle. Achtergebleven organisch materiaal kan bovendien een volgende desinfectie- of sterilisatiestap minder betrouwbaar maken. De werkgever moet daarom in de RI&E de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen en het reinigingsproces daarop afstemmen. Daarbij moeten vuile en behandelde materialen herkenbaar gescheiden blijven en moet duidelijk zijn wanneer materiaal veilig mag worden vrijgegeven. Zonder passende beheersing kunnen medewerkers een infectie of andere werkgerelateerde gezondheidsklachten oplopen en kan verontreiniging zich ongemerkt naar andere werkplekken of personen verspreiden.
• Onvolledige desinfectie van instrumenten, apparatuur of werkplekken — Bij onvolledige desinfectie blijven na de behandeling levensvatbare micro-organismen achter op instrumenten, apparatuur, bedieningsdelen of werkoppervlakken. Dat kan gebeuren door een ongeschikt desinfectiemiddel, een verkeerde concentratie of contacttijd, onvoldoende bevochtiging, moeilijk bereikbare delen, een vervuilde uitgangssituatie of een onderbroken proces. Een oppervlak kan er schoon uitzien terwijl het vereiste desinfectieresultaat niet is bereikt. Medewerkers kunnen vervolgens via handen, slijmvliezen, beschadigde huid, spatten of indirect contact worden blootgesteld. Ook onderhoudsmedewerkers, schoonmakers en andere gebruikers van gedeelde apparatuur kunnen worden getroffen wanneer zij niet weten dat een behandeling is mislukt of niet is uitgevoerd. Het risico speelt vooral waar materialen of oppervlakken na mogelijk besmet gebruik opnieuw worden vrijgegeven zonder aantoonbare controle van middel, methode en uitvoering. De werkgever moet daarom in de RI&E de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen en de noodzakelijke beheersing daarop afstemmen. Zonder passende maatregelen kan resterende besmetting zich binnen het werkproces verspreiden en leiden tot infectie, ziekteverzuim en blootstelling van meerdere werknemers. Desinfectie vervangt bovendien niet automatisch de voorafgaande verwijdering van zichtbaar of organisch vuil en is evenmin hetzelfde als sterilisatie wanneer dat hogere behandelniveau voor het gebruik noodzakelijk is.