Laden en lossen

## Wat speelt hier Bij laden en lossen van stuifgevoelige goederen — ertsen, grind, kalk, kunstmest, kolen, graanproducten en vergelijkbare bulkmaterialen — ontstaat stof dat buiten de eigenlijke werkplek terechtkomt. Dit gebeurt op kades, laadperrons, bij overslagpunten met storttrechters, grijpers, lichters en pneumatische elevatoren. Het risico zit niet alleen in blootstelling van medewerkers aan stof, maar ook in verspreiding naar de omgeving: bodem, oppervlaktewater en lucht rond de inrichting. Concreet speelt dit bij het vullen en legen van schepen of vrachtwagens met droge bulkgoederen, bij overslag via een trechter of grijper waarbij materiaal valt of wordt bewogen, en bij pneumatisch transport waarbij overstortpunten en weegbunkers stof kunnen laten ontsnappen. Elk van deze goederen heeft een eigen stuifgevoeligheid, en die kan bovendien verschillen tussen opslag en het moment van laden en lossen zelf — een goed dat in opslag weinig stuift, kan tijdens het overslagmoment juist wel stuiven doordat het materiaal dan in beweging is en wordt blootgesteld aan wind. Het te beheersen risico is dus tweeledig: gezondheidsrisico voor medewerkers die met of nabij stuivend materiaal werken, en een milieurisico van diffuse stofemissie naar de omgeving. Beide vragen om bronmaatregelen bij de overslaginstallatie zelf, niet alleen om organisatorische afspraken. ## Wat u moet doen - Breng in kaart welke goederen op de locatie worden geladen en gelost en bepaal per goed de stuifgevoeligheid en het bijbehorende overslagproces (trechter, grijper, lichter, pneumatische elevator). - Rust storttrechters uit met afzuiging zodat vrijkomend stof direct wordt afgevangen bij de bron. - Zorg dat grijpers aan de bovenzijde zijn afgesloten, zodat tijdens transport geen materiaal en stof kunnen ontsnappen. - Richt de stortkoker bij het laden en lossen van lichters zo in dat deze reikt tot de bodem van het ruim of tot het reeds gestorte materiaal, zodat de valhoogte en daarmee de stofontwikkeling beperkt blijft. - Voer bij pneumatisch transport gesloten weegbunkers en overstortpunten uit, verwijder neergeslagen stof geregeld, of voorzie de stortschoen van afzuiging. - Leg de gekozen maatregelen per overslagpunt en per goed vast, instrueer operators over het juiste gebruik van afzuiging en afsluiting, en controleer periodiek of de voorzieningen daadwerkelijk werken en worden gebruikt. ## Toetsbare aspecten - **Goederenoverzicht en stuifklasse** — per verladen goed is vastgelegd wat de stuifklasse is voor opslag én voor laden en lossen. Bewijs: overzicht of tabel met goederen en stuifklassen. Frequentie: actualiseren bij wijziging van het assortiment, jaarlijks controleren. - **Afzuiging storttrechters** — trechters die worden gebruikt voor laden en lossen zijn voorzien van werkende afzuiging. Bewijs: technische specificatie of onderhoudslogboek van de afzuiginstallatie. Frequentie: jaarlijkse inspectie, direct na storing. - **Afsluiting grijpers** — de bovenkant van gebruikte grijpers is aantoonbaar afgesloten. Bewijs: visuele inspectie op de werkplek, foto in het overslagdossier. Frequentie: bij ingebruikname en periodieke materieelcontrole. - **Stortkoker lichterbelading** — de stortkoker reikt tot de bodem van het ruim of tot het reeds gestorte materiaal. Bewijs: werkinstructie voor de bediener en steekproefcontrole tijdens overslag. Frequentie: bij elke belading, periodiek gecontroleerd. - **Gesloten uitvoering weegbunkers en overstortpunten** — bij pneumatisch transport zijn deze onderdelen gesloten uitgevoerd of is de stortschoen van afzuiging voorzien. Bewijs: technische tekening of installatiegegevens. Frequentie: bij aanschaf en jaarlijkse controle. - **Verwijdering neergeslagen stof** — stof in overstortpunten wordt regelmatig verwijderd. Bewijs: schoonmaak- of onderhoudsregistratie. Frequentie: volgens vastgesteld schema, minimaal maandelijks. - **Instructie operators** — medewerkers die laad- en losinstallaties bedienen zijn geïnstrueerd over stofbeheersing en het juiste gebruik van de voorzieningen. Bewijs: instructiebewijs of trainingsregistratie. Frequentie: bij indiensttreding en bij wijziging van installatie of werkwijze. - **Controle en opvolging** — geconstateerde afwijkingen aan afzuiging, afsluiting of stortkoker worden geregistreerd en opgevolgd. Bewijs: meldingen- of actielijst met afhandelstatus. Frequentie: doorlopend, met periodieke evaluatie. ## Veelvoorkomende knelpunten - De maatregel staat op papier beschreven, maar op de kade wordt in de praktijk niet met afgesloten grijpers of afgezogen trechters gewerkt. - Onderhoud aan afzuiging en afsluitmechanismen wordt niet structureel geregistreerd, waardoor storingen lang onopgemerkt blijven. - Leidinggevenden en operators zijn onvoldoende geïnstrueerd over waarom een maatregel nodig is, waardoor voorzieningen worden omzeild om sneller te kunnen werken. - Ingehuurd personeel en chauffeurs van derden die meehelpen bij laden en lossen vallen buiten de reguliere instructie en controle. - Bij wisselende goederen wordt de stuifklasse niet opnieuw beoordeeld, waardoor een aangepaste maatregel voor een nieuw goed ontbreekt. - Geconstateerde afwijkingen worden gemeld maar niet aantoonbaar opgevolgd, waardoor dezelfde tekortkoming telkens terugkeert. ## Hoe u het borgt Wijs een verantwoordelijke aan — bijvoorbeeld de leidinggevende overslag of milieucoördinator — die de werking van afzuiging, afsluiting en stortprocedures periodiek controleert en dit vastlegt. Neem de controle van laad- en losvoorzieningen op in een vast inspectieschema, koppel bevindingen terug naar de betrokken operators en stuur bij zodra een voorziening niet functioneert of niet wordt gebruikt. Neem nieuwe medewerkers en ingeleend personeel expliciet mee in de instructie over stofbeheersing bij laden en lossen, en laat ook chauffeurs en inleenkrachten van derden aantoonbaar kennisnemen van de werkinstructies voordat zij op de locatie aan de slag gaan. Zo blijft het beheersen van diffuse stofemissie bij laden en lossen een continu geborgd proces in plaats van een eenmalige inrichting.

Risico's

• Aard en verpakking van goederen zijn onvoldoende beoordeeld — Voorafgaand aan laden en lossen moet duidelijk zijn welke goederen worden behandeld, welke eigenschappen relevant zijn en of de verpakking geschikt en onbeschadigd is. Zonder deze beoordeling kunnen werknemers worden geconfronteerd met lekkende, scheurende, instabiele of verkeerd aangeduide verpakkingen. Ook kan droge bulk tijdens overslag onverwacht sterk stuiven, terwijl vloeistoffen of korrelvormige producten zich bij een beschadiging over de kade, vloer of laadruimte verspreiden. Het risico betreft laders en lossers, chauffeurs, kraanmachinisten, medewerkers op schepen en anderen die zich nabij de overslag bevinden. Onjuiste gegevens over gewicht, afmetingen, toestand, stuifgevoeligheid of bijzondere producteigenschappen kunnen bovendien leiden tot een verkeerde keuze van overslagmethode, hulpmiddel of werkvolgorde. Daardoor kunnen werknemers worden geraakt, bekneld raken, uitglijden of stof en vrijgekomen product inademen. Verspreiding kan daarnaast bodem, oppervlaktewater en de lucht rond de locatie belasten. De werkgever moet daarom vóór de werkzaamheden beschikken over betrouwbare product- en verpakkingsinformatie, afwijkingen laten melden en vaststellen of de geplande los- of laadmethode verantwoord is. Wanneer informatie ontbreekt, de verpakking zichtbaar is beschadigd of de werkelijke goederen niet overeenkomen met de documenten, mogen de werkzaamheden niet volgens de oorspronkelijke werkwijze beginnen of doorgaan.
• Goederen worden onveilig of wanordelijk geladen en gelost — Tijdens het laden en lossen kunnen goederen, voertuigen, arbeidsmiddelen en werknemers elkaar in een beperkte werkruimte kruisen. Het risico ontstaat wanneer de volgorde van handelingen niet is bepaald, goederen zonder vaste bestemming worden neergezet, transportroutes geblokkeerd raken of onbevoegden het werkgebied betreden. Dit speelt onder meer op kades, laadperrons, in loodsen en bij overslag tussen schip, vrachtwagen en opslagplaats. Chauffeurs, havenmedewerkers, logistiek medewerkers, machinisten, bezoekers en werknemers van andere werkgevers kunnen hierdoor worden geraakt. Wanordelijk geplaatste goederen kunnen verschuiven, omvallen of een veilige doorgang belemmeren. Onvoldoende afstemming tussen voertuigbestuurders en medewerkers op de vloer vergroot bovendien de kans op aanrijding, beknelling en onverwachte voertuigbewegingen. Ook gemorste of verspreide goederen kunnen struikel- en slipgevaar veroorzaken en naar bodem of oppervlaktewater worden verspreid. Bij jeugdige werknemers is extra aandacht nodig vanwege hun beperkte werkervaring en hun mogelijk minder ontwikkelde vermogen om risico’s in te schatten. Zonder bronaanpak, een overzichtelijke inrichting en duidelijke werkcoördinatie kan een alledaagse overslaghandeling leiden tot letsel, werkonderbreking, materiële schade en ongewenste verspreiding van goederen naar de omgeving.
• Hijs- en hefmiddelen aan boord zijn niet aantoonbaar beproefd — Bij het laden en lossen aan boord worden hijs- en hefwerktuigen, hijs- en hefgereedschappen, hulpstukken, bevestigingspunten, verankeringen en steunen zwaar belast. Als niet aantoonbaar is dat deze middelen vóór ingebruikneming en na relevante wijzigingen of gebeurtenissen doelmatig zijn beproefd en onderzocht, kan de werkgever niet vaststellen of zij veilig inzetbaar zijn. Verborgen slijtage, vervorming, corrosie, beschadiging of een ondeugdelijke bevestiging kan daardoor onopgemerkt blijven. Dit vormt een risico voor kraanmachinisten, aanslagers, bemanningsleden, havenmedewerkers en anderen die zich bij de hijszone bevinden. Een defect kan leiden tot een vallende of ongecontroleerd bewegende last, beknelling, geraakt worden en ernstig letsel. Ook kan materiële schade ontstaan aan schip, kade, lading en overslaginstallatie. Het ontbreken van een beproevingsrapport, identificatie of herleidbaar register betekent niet automatisch dat het middel defect is, maar maakt een betrouwbare beoordeling van de technische staat en inzetbaarheid onmogelijk. Neem een middel daarom niet in gebruik zolang identiteit, beproevingsstatus en eventuele gebruiksbeperkingen niet zijn vastgesteld. De opgegeven wettelijke startartikelen regelen hoofdzakelijk definities, toepasselijkheid en uitzonderingen voor bijzondere groepen en situaties. Zij bevatten binnen deze vaste koppeling geen concrete inhoudelijke beproevingsfrequentie voor deze arbeidsmiddelen.
• Lasten zijn onveilig aan hijs- of hefwerktuigen bevestigd — Bij laden en lossen kan een last losraken, verschuiven, kantelen of uit het hijs- of hefwerktuig vallen wanneer het aanslaan of bevestigen niet past bij het gewicht, de vorm, het zwaartepunt en de beschikbare bevestigingspunten. Dit risico ontstaat onder meer bij verkeerd aangebrachte stroppen, onvoldoende geborgde haken, beschadigde bevestigingspunten, een ongeschikte aanslagmethode of een scheve belasting. Aanslagers, kraan- en heftruckbestuurders, chauffeurs, scheepsbemanning en andere werknemers in het werkgebied kunnen worden geraakt of bekneld. Ook kunnen werknemers tijdens het begeleiden van een instabiele last tussen de last en een voertuig, constructie, kade of scheepswand terechtkomen. Een vallende of ongecontroleerd bewegende last kan ernstig letsel, blijvende arbeidsongeschiktheid en aanzienlijke materiële schade veroorzaken. Jeugdige of onervaren werknemers lopen extra risico doordat zij gewicht, zwaartepunt, krachten en bewegingen mogelijk nog onvoldoende beoordelen. De werkgever moet daarom het aanslaan en bevestigen als afzonderlijke stap in de risico-inventarisatie en werkinstructie opnemen. Voor iedere hijs- of hefhandeling moet vooraf duidelijk zijn welke bevestigingsmethode wordt gebruikt, wie bevoegd is om de last aan te slaan en wie toestemming geeft om te heffen. Bij twijfel, zichtbare schade of een afwijkende last wordt niet gehesen of geheven totdat een veilige methode is vastgesteld.
• Stofblootstelling wordt bij de overslagbron onvoldoende beperkt — Bij het laden en lossen van droge bulkgoederen kan stof vrijkomen zodra materiaal valt, wordt verplaatst of pneumatisch wordt getransporteerd. Dit speelt onder meer bij storttrechters, grijpers, transportbanden, weegbunkers en overstortpunten op kades, laadperrons, in loodsen en bij schepen of vrachtwagens. De mate van stofvorming hangt af van het materiaal, de korrelgrootte, het vochtgehalte, de valhoogte, de overslagsnelheid, de wind en de gebruikte installatie. Ook een product dat tijdens opslag weinig stuift, kan tijdens overslag veel stof verspreiden. Werknemers die de installatie bedienen, storingen verhelpen, monsters nemen, schoonmaken of in de omgeving werken, kunnen het stof inademen of ermee in contact komen. Zonder doeltreffende bronbeheersing kunnen irritatie van ogen en luchtwegen, benauwdheidsklachten en bij herhaalde blootstelling langdurige gezondheidsschade ontstaan, afhankelijk van de samenstelling van het stof. Daarnaast kan verspreid stof neerslaan op arbeidsplaatsen, bodem of oppervlaktewater en buiten het overslagterrein terechtkomen. Alleen werkafspraken of persoonlijke beschermingsmiddelen zijn daarom onvoldoende. De werkgever moet eerst nagaan of een minder stuivend product of proces mogelijk is en vervolgens vrijkomend stof zo dicht mogelijk bij het overslagpunt technisch beheersen.
• Veiligheid bij het aanbrengen en verwijderen van containersjorringen ontbreekt — Bij het laden en lossen van containers moeten werknemers sjorringen aanbrengen, losmaken of verwijderen. Als daarvoor geen deugdelijke middelen beschikbaar zijn, kunnen zij zich in een onstabiele werkhouding, binnen het bereik van bewegende containers of materieel, of nabij randen en openingen bevinden. Ook kunnen gespannen sjorstangen, sluitingen en andere onderdelen onverwacht bewegen of losschieten. Het risico treft vooral sjorders, havenwerkers, chauffeurs en andere werknemers die de container bereiken, de sjorringen bedienen of het werk ondersteunen. Onvoldoende afgestemde bewegingen van kraan, schip, voertuig of container vergroten het gevaar, evenals defecte hulpmiddelen, slechte bereikbaarheid, onvoldoende verlichting en weersinvloeden. Mogelijke gevolgen zijn kneuzingen, snij- en beknellingsletsel, botbreuken, valletsel en langdurige uitval. Jeugdige of onervaren werknemers lopen extra risico wanneer deskundig toezicht ontbreekt. De werkgever moet daarom vooraf beoordelen hoe het sjorwerk zonder directe blootstelling kan worden uitgevoerd en daarvoor passende middelen beschikbaar stellen. Waar handmatig werk resteert, moeten veilige toegang, afscherming, werkafspraken, communicatie en toezicht aantoonbaar zijn geregeld. Zonder deze beheersing kan één onverwachte beweging direct tot ernstig letsel leiden.
• Werknemers worden bij bulkoverslag blootgesteld aan gevaarlijk stof — Bij het laden en lossen van droge bulkgoederen kunnen werknemers stof inademen dat vrijkomt wanneer materiaal valt, wordt verplaatst of pneumatisch wordt getransporteerd. Dit speelt onder meer bij ertsen, grind, kalk, kunstmest, kolen, graanproducten en vergelijkbare materialen op kades, laadperrons en overslagpunten. Vooral storttrechters, grijpers, open laadruimen, overstortpunten en weegbunkers kunnen stof verspreiden. De stuifgevoeligheid tijdens overslag kan groter zijn dan tijdens opslag, omdat het materiaal beweegt, van hoogte valt en aan wind wordt blootgesteld. Niet alleen bedieners en lossers, maar ook chauffeurs, toezichthouders, schoonmakers, onderhoudsmedewerkers en omstanders kunnen in de stofpluim terechtkomen. De aard en ernst van het gezondheidsrisico hangen af van de samenstelling van het product, de hoeveelheid inadembaar stof en de duur en frequentie van de werkzaamheden. Jeugdige werknemers vragen bijzondere aandacht in de RI&E, met deskundig toezicht en zo nodig arbeidsgezondheidskundig onderzoek. Voor zwangere werknemers en werknemers tijdens de lactatie moet de arbeid passend worden georganiseerd. Zonder bronaanpak kan herhaalde blootstelling leiden tot luchtwegklachten en langdurige gezondheidsschade. Verspreid stof kan bovendien buiten het overslagpunt in de lucht, op de bodem of in oppervlaktewater terechtkomen, waardoor ook een milieurisico ontstaat.