Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS)

## Wat speelt hier Zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) zijn chemische stoffen die al in kleine hoeveelheden grote, blijvende schade kunnen toebrengen aan de gezondheid van medewerkers of aan het milieu. Het gaat om stoffen die kankerverwekkend, mutageen of giftig voor de voortplanting zijn, of die zich opstapelen in het milieu en daar niet of nauwelijks afbreken. Ze komen voor in reinigingsmiddelen, verf, lijmen, ontvetters, koelvloeistoffen, procesadditieven en in grondstoffen die bij productie, onderhoud of reiniging worden gebruikt. Op de werkplek ontstaat het risico op meerdere momenten: bij het openen en overgieten van verpakkingen, bij spuiten of mengen zonder afzuiging, bij lekkages en morsingen, bij reiniging van installaties, en bij emissies naar lucht of afvalwater die buiten het gezichtsveld van de werkvloer plaatsvinden maar wel de omgeving belasten. Ook opslag van restanten en afval met ZZS is een aandachtspunt, omdat onjuiste opslag tot blootstelling of ongecontroleerde emissie leidt. De organisatie moet dus twee risico's beheersen: blootstelling van mensen die met de stof werken, en emissie naar de omgeving die het milieu en omwonenden raakt. Beide vragen om precies te weten welke stoffen in huis zijn, in welke hoeveelheden, en waar ze vrijkomen. ## Wat u moet doen - Inventariseer alle chemische stoffen die op de locatie worden gebruikt, opgeslagen of als afvalstof ontstaan, en vergelijk deze met de ZZS-lijst. - Onderzoek voor elke geïdentificeerde ZZS of vervanging door een minder gevaarlijk alternatief mogelijk is, en leg die afweging vast. - Richt processen zo in dat emissie en blootstelling aan de bron worden beperkt, bijvoorbeeld door gesloten systemen, afzuiging op de plek van ontstaan of aangepaste werkmethoden. - Tref collectieve maatregelen zoals ventilatie, lekbakken, gescheiden opslag en een aangepaste afvoerroute voor afval met ZZS. - Leg werkinstructies en veilige werkwijzen per stof of stofgroep vast, gebaseerd op het veiligheidsinformatieblad van de leverancier. - Verstrek persoonlijke beschermingsmiddelen alleen als aanvulling wanneer bron- en collectieve maatregelen het risico niet volledig wegnemen, en leg vast wanneer welk middel verplicht is. - Instrueer en train leidinggevenden en medewerkers die met de stoffen werken, inclusief wat te doen bij morsing of lekkage. - Controleer periodiek of de vastgelegde maatregelen daadwerkelijk worden toegepast en of nieuwe stoffen of processen opnieuw zijn beoordeeld. ## Toetsbare aspecten - **Stoffeninventarisatie** — een actuele lijst van alle gebruikte chemische stoffen met vermelding welke daarvan als ZZS zijn geïdentificeerd. Bewijs: stoffenregister of overzicht gekoppeld aan veiligheidsinformatiebladen. Frequentie: jaarlijks geactualiseerd en bij elke nieuwe stof. - **Veiligheidsinformatiebladen aanwezig** — voor elke ZZS is een actueel veiligheidsinformatieblad beschikbaar op de werkvloer of digitaal raadpleegbaar. Bewijs: map of digitaal systeem met VIB's per stof. Frequentie: gecontroleerd bij ontvangst nieuwe partij en jaarlijks op geldigheid. - **Vervangingsonderzoek vastgelegd** — een schriftelijke afweging of een ZZS vervangen kan worden door een minder gevaarlijk alternatief. Bewijs: notitie of formulier met conclusie en onderbouwing. Frequentie: bij introductie van een nieuwe ZZS en periodiek herzien. - **Bronmaatregelen zichtbaar** — technische voorzieningen zoals gesloten overslag, puntafzuiging of lekbakken zijn daadwerkelijk aanwezig en functioneren. Bewijs: waarneming op de werkplek en onderhoudsregistratie van de voorziening. Frequentie: bij rondgang, minimaal jaarlijks. - **Opslag gescheiden en gemarkeerd** — ZZS worden gescheiden van andere stoffen opgeslagen, met correcte etikettering en lekbakken. Bewijs: waarneming in opslagruimte en opslagoverzicht. Frequentie: bij periodieke werkplekinspectie. - **Werkinstructies per stof** — er zijn concrete, op de stof toegesneden werkinstructies die door medewerkers worden gevolgd. Bewijs: instructiedocument met datum en handtekening van kennisname. Frequentie: bij indiensttreding en bij wijziging van de stof of het proces. - **Training en instructie geregistreerd** — medewerkers die met ZZS werken zijn geïnstrueerd over risico's, veilig gebruik en noodmaatregelen. Bewijs: trainingsregistratie met naam, datum en onderwerp. Frequentie: bij aanstelling en periodiek herhaald. - **Persoonlijke beschermingsmiddelen op orde** — de juiste beschermingsmiddelen zijn beschikbaar, in goede staat en worden gebruikt. Bewijs: uitgiftelijst en waarneming tijdens werkzaamheden. Frequentie: bij elke inspectieronde. - **Afvalafvoer geregistreerd** — afval met ZZS wordt gescheiden afgevoerd via een erkende verwerker. Bewijs: afvoerbonnen of contract met afvalverwerker. Frequentie: bij elke afvoer. - **Opvolging van incidenten** — morsingen of blootstellingsincidenten met ZZS zijn geregistreerd en er is aantoonbaar op gereageerd. Bewijs: incidentenregister met genomen maatregelen. Frequentie: direct na voorval, jaarlijks geëvalueerd. ## Veelvoorkomende knelpunten - Het stoffenregister bestaat op papier, maar op de werkvloer worden andere of niet-geregistreerde producten gebruikt. - Veiligheidsinformatiebladen zijn verouderd of ontbreken voor producten die via een andere inkoopweg zijn binnengekomen. - Leidinggevenden kennen de ZZS-status van gebruikte stoffen niet en kunnen medewerkers daardoor niet goed instrueren. - Uitzendkrachten, onderaannemers en ingeleend personeel werken met de stoffen zonder dat zij zijn meegenomen in instructie of registratie. - Vervangingsonderzoek wordt eenmalig uitgevoerd bij invoering van een nieuw product, maar nooit herhaald als er nieuwe alternatieven op de markt komen. - Genomen maatregelen na een incident of afwijking worden niet vastgelegd, waardoor herhaling niet wordt voorkomen. ## Hoe u het borgt Wijs een verantwoordelijke aan, bijvoorbeeld de preventiemedewerker of een KAM-coördinator, die het stoffenregister en de bijbehorende maatregelen minimaal jaarlijks toetst en bij elke nieuwe stof of procesverandering opnieuw beoordeelt. Neem controle van opslag, etikettering en gebruik van beschermingsmiddelen op in de reguliere werkplekinspectie, en koppel afwijkingen direct aan een verbeteractie met een naam en een deadline. Zorg dat nieuwe medewerkers, uitzendkrachten en onderaannemers bij de start van hun werkzaamheden dezelfde instructie en toegang tot veiligheidsinformatiebladen krijgen als vast personeel, en leg die kennismaking vast. Wanneer u deze stappen structureel herhaalt, registreert en bijstuurt, is het beheer van zeer zorgwekkende stoffen niet alleen op orde maar ook op elk moment aantoonbaar.

Risico's

• Aanwezigheid en hoeveelheden ZZS zijn niet vastgesteld — Als niet is vastgesteld welke zeer zorgwekkende stoffen aanwezig zijn en om welke hoeveelheden het gaat, ontbreekt de basis om blootstelling van werknemers en emissies naar de omgeving gericht te beheersen. ZZS kunnen aanwezig zijn in grondstoffen, reinigingsmiddelen, verf, lijm, ontvetters, koelvloeistoffen, procesadditieven, restanten en afvalstromen. Onvolledige productlijsten, verouderde veiligheidsinformatiebladen en niet-geregistreerde tussen- of afvalproducten kunnen ertoe leiden dat zulke stoffen buiten beeld blijven. Daardoor worden vervangingsmogelijkheden niet onderzocht en kunnen passende bronmaatregelen, technische voorzieningen en werkafspraken achterwege blijven. Werknemers kunnen dan tijdens openen, overgieten, mengen, spuiten, onderhoud, reiniging, morsingen en afvalverwerking worden blootgesteld. Ook kunnen onbekende hoeveelheden via lucht, afvalwater, bodem of afval de omgeving bereiken. De gevolgen kunnen ernstig en blijvend zijn, omdat sommige ZZS kankerverwekkend, mutageen, schadelijk voor de voortplanting, slecht afbreekbaar of ophopend zijn. De werkgever moet daarom een actuele stoffenregistratie opstellen waarin per locatie en proces ten minste de stof of het mengsel, samenstelling, gevaarsindeling, hoeveelheid, gebruik, opslagplaats en afvalstroom herkenbaar zijn. De gekoppelde artikelen van het Arbobesluit bepalen in hoofdzaak de toepasselijkheid en uitzonderingen voor bijzondere groepen en sectoren; zij leveren in deze kaart geen inhoudelijke ZZS-grenswaarde.
• Gegevens over ZZS bij plaatsonafhankelijke arbeid ontbreken — Bij plaatsonafhankelijke arbeid worden werkzaamheden buiten een vaste, door de werkgever ingerichte arbeidsplaats uitgevoerd. Wanneer de werkgever niet beschikt over actuele gegevens over de werknemer, de werkzaamheden en de gebruikte stoffen, hulpmiddelen en werktuigen, ontbreekt het noodzakelijke overzicht om risico’s van zeer zorgwekkende stoffen te herkennen en te beheersen. Daardoor kan een werknemer thuis, op locatie bij een klant of op een andere wisselende werkplek met een ZZS werken zonder dat de samenstelling, hoeveelheid, gebruikswijze en mogelijke emissieroute bekend zijn. Dit bemoeilijkt de beoordeling van blootstelling door inademing, huidcontact of inslikken en van lozingen, dampen, stof, restanten en verontreinigd afval die het milieu kunnen belasten. Ook hulpverlening en opvolging bij morsen, lekkage of gezondheidsklachten worden moeilijker wanneer niet bekend is welke stof is gebruikt. De werknemer zelf, huisgenoten, bezoekers, klanten, omstanders en personen die afval of verontreinigde materialen behandelen, kunnen hierdoor onbedoeld worden blootgesteld. Ontbrekende gegevens kunnen bovendien leiden tot ongeschikte opslag, een verkeerde werkmethode en onvoldoende toezicht. De werkgever moet daarom vooraf vastleggen wie de arbeid verricht, waaruit de taak bestaat en welke stoffen, hulpmiddelen en werktuigen daarbij worden gebruikt, en deze informatie actueel en controleerbaar houden.
• Te grote voorraad ZZS bij plaatsonafhankelijke arbeid — Bij plaatsonafhankelijke arbeid kan een werknemer meer zeer zorgwekkende stoffen, producten met ZZS of daarmee verontreinigde restanten in voorraad hebben dan voor de uit te voeren werkzaamheden nodig is. Hierdoor bevinden zich onnodig grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen in een woning, werkruimte, voertuig of andere locatie waar de werkgever minder direct toezicht heeft. Het risico neemt toe wanneer verpakkingen worden geopend, overgegoten of langdurig bewaard, wanneer retourstromen niet zijn geregeld of wanneer restanten en afval zich ophopen. Lekkage, morsen, verdamping of onbedoeld gebruik kan de werknemer en andere aanwezigen blootstellen. Afhankelijk van de stof kan blootstelling bijdragen aan kanker, erfelijke schade, schade aan de voortplanting of andere ernstige en blijvende gezondheidseffecten. Ook kan verspreiding via lucht, afval of afvalwater het milieu belasten. De werkgever moet daarom per taak bepalen welke minimale werkvoorraad noodzakelijk is en voorkomen dat grotere hoeveelheden worden verstrekt of aangehouden. Daarbij moet duidelijk zijn welke stof, hoeveelheid en verpakking de werknemer ontvangt, gebruikt, retourneert en als afval afgeeft. Zonder deze beheersing kunnen voorraden ongemerkt groeien en blijven lekkages of vermissingen buiten beeld. Dit concept moet worden toegepast binnen de bijzondere toepasselijkheidsregels en uitzonderingen van hoofdstuk 1 van het Arbobesluit die in de wettelijke koppeling zijn opgenomen.
• Toepasselijke Seveso-verplichtingen voor ZZS zijn niet onderkend — Bij ZZS moet de werkgever niet alleen kijken naar normale verwerking en opslag, maar ook vaststellen of de aard en hoeveelheid van aanwezige gevaarlijke stoffen gevolgen hebben voor het regime voor zware ongevallen. Als deze beoordeling ontbreekt of is gebaseerd op een onvolledige stoffenregistratie, kunnen toepasselijke Seveso-verplichtingen buiten beeld blijven. Dit kan gebeuren wanneer alleen afzonderlijke verpakkingen worden geteld, terwijl stoffen in tanks, procesinstallaties, tussenproducten, afvalstromen en voorzienbare procesverliezen niet worden meegenomen. Ook een onjuiste indeling volgens de gevaareigenschappen kan tot een verkeerde conclusie leiden. Daardoor kunnen noodzakelijke voorzieningen voor procesveiligheid, beheersing van incidenten, onderhoud, noodsituaties en samenwerking onvoldoende zijn georganiseerd. Werknemers in productie, opslag, onderhoud, reiniging en bedrijfshulpverlening kunnen dan bij een lekkage, brand of ander verlies van beheersing worden blootgesteld. Ook arbeidsplaatsen in de omgeving van de inrichting kunnen worden geraakt. Leg daarom vast welke gevaarlijke stoffen aanwezig zijn, in welke maximale hoeveelheden zij kunnen voorkomen en hoe de toepasselijkheid is beoordeeld. Laat deze beoordeling actualiseren bij wijzigingen in stoffen, voorraden, installaties, processen of afvalstromen. De aangeleverde wettelijke koppeling bevat vooral algemene toepasselijkheids- en uitzonderingsbepalingen en onderbouwt op zichzelf geen inhoudelijke Seveso-drempel of afzonderlijke Seveso-maatregel.
• Verboden ZZS gebruikt bij plaatsonafhankelijke arbeid — Bij plaatsonafhankelijke arbeid wordt buiten een vaste arbeidsplaats gewerkt, bijvoorbeeld thuis of op een andere door de werknemer gekozen locatie. Het gebruik van een zeer zorgwekkende stof kan daar leiden tot ernstige blootstelling van de werknemer en tot verspreiding naar huisgenoten, omstanders en het milieu. Dit risico ontstaat wanneer de werkgever een stof verstrekt of laat gebruiken die vanwege haar gevaarseigenschappen niet voor deze arbeidsvorm is toegestaan. De werkgever heeft op afstand bovendien minder controle over ventilatie, werkoppervlakken, opslag, afvalinzameling, morsingen en noodmaatregelen. Blootstelling kan plaatsvinden door inademing, huidcontact, inslikken of verontreiniging van kleding en oppervlakken. Bij kankerverwekkende, mutagene of voor de voortplanting giftige stoffen kan ook een beperkte blootstelling bijdragen aan ernstige of onomkeerbare gezondheidsschade. Stoffen die slecht afbreken of zich ophopen kunnen daarnaast via morsingen, afval of lozing in het milieu terechtkomen. Zonder controle van de indeling en gebruiksvoorwaarden kan een verboden toepassing onopgemerkt blijven. De werkgever moet daarom vóór verstrekking vaststellen welke stof wordt gebruikt, welke gevarenindeling geldt en of plaatsonafhankelijk gebruik is toegestaan. Een verboden stof wordt niet verstrekt of gebruikt; de taak moet worden aangepast of naar een geschikte, beheersbare arbeidsplaats worden verplaatst.
• Voorzienbaar vrijkomen van ZZS bij procesverlies is niet beoordeeld — Bij procesverlies kunnen zeer zorgwekkende stoffen onbedoeld vrijkomen uit installaties, leidingen, opslagvoorzieningen, verpakkingen of afvalstromen. Denk aan lekkage, morsen, overvullen, een defecte afdichting, een verkeerde procesinstelling of verlies van beheersing tijdens onderhoud en reiniging. Als de werkgever deze voorzienbare situaties niet systematisch beoordeelt, blijven de mogelijke plaatsen, hoeveelheden, verspreidingsroutes en blootgestelde groepen onbekend. Medewerkers, onderhoudspersoneel, schoonmakers, hulpverleners en personen in aangrenzende werkgebieden kunnen daardoor via inademing, huidcontact of inslikken worden blootgesteld. Ook kan verspreiding naar lucht, bodem, riool of afvalwater optreden, waardoor het effect niet tot de directe werkplek beperkt blijft. ZZS kunnen onder meer kankerverwekkend, mutageen, reprotoxisch, persistent of bioaccumulerend zijn. Gezondheidsschade kan pas na lange tijd zichtbaar worden en milieuschade kan langdurig voortbestaan. De beoordeling moet daarom per processtap beschrijven welke ZZS bij verlies van controle kunnen vrijkomen, welke oorzaken en hoeveelheden geloofwaardig zijn, waar de stof terechtkomt en wie ermee in aanraking kan komen. Zonder deze analyse worden vervanging, technische beveiliging, onderhoud, noodmaatregelen en instructies mogelijk op verkeerde aannames gebaseerd.
• ZZS-risico's op nabijgelegen arbeidsplaatsen zijn niet beoordeeld — Bij werkzaamheden met zeer zorgwekkende stoffen kunnen dampen, nevel, stofdeeltjes of verontreinigingen zich buiten de directe proceszone verspreiden. Daardoor kunnen ook werknemers op aangrenzende productielijnen, in magazijnen, laboratoria, technische ruimten, kantoren of op buitenterreinen worden blootgesteld zonder zelf met de stof te werken. Het risico blijft gemakkelijk buiten beeld wanneer de beoordeling alleen is gericht op de medewerker die de verpakking opent, het mengsel verwerkt of de installatie onderhoudt. Verspreiding kan onder meer optreden via luchtstromen, gedeelde ventilatie, open deuren, intern transport, verontreinigde hulpmiddelen, lekkages en schoonmaakwerk. Ook leerlingen en studenten die in een onderwijsinrichting praktijkhandelingen verrichten, kunnen afhankelijk van hun werkzaamheden binnen het toepassingsbereik vallen. Zonder beoordeling van nabijgelegen arbeidsplaatsen is niet duidelijk welke personen kunnen worden geraakt, langs welke route verspreiding plaatsvindt en of bestaande beheersmaatregelen voldoende zijn. Dit kan leiden tot herhaalde, onopgemerkte blootstelling aan stoffen die ernstige of blijvende gezondheidsschade kunnen veroorzaken. De werkgever moet daarom de mogelijke verspreiding vanaf iedere relevante bron systematisch in kaart brengen, betrokken arbeidsplaatsen en groepen afbakenen en passende maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie vastleggen en controleren.
• ZZS-risico's voor jeugdige werknemers zijn onvoldoende beoordeeld — Jeugdige werknemers kunnen bij productie, onderhoud, reiniging, laboratoriumwerk of afvalverwerking in aanraking komen met zeer zorgwekkende stoffen. Blootstelling kan ontstaan door openen, mengen, overgieten, spuiten, morsen, lekkages, schoonmaken of het werken nabij een emissiebron. Een onvolledige beoordeling houdt onvoldoende rekening met hun beperkte werkervaring, geringere vermogen om gevaren te herkennen en nog niet voltooide lichamelijke en geestelijke ontwikkeling. Daardoor kunnen zij werkzaamheden uitvoeren zonder dat vooraf duidelijk is welke stoffen aanwezig zijn, hoe blootstelling kan plaatsvinden en welke taken voor hen ongeschikt zijn. Dit kan ook leerlingen en studenten raken die in een onderwijsinrichting handelingen verrichten die vergelijkbaar zijn met arbeid in de beroepspraktijk. ZZS kunnen onder meer kankerverwekkende, mutagene of voor de voortplanting schadelijke eigenschappen hebben en kunnen blijvende gezondheidsschade veroorzaken. De werkgever moet daarom per taak en werkplek vaststellen of jeugdigen aanwezig zijn, welke ZZS daarbij kunnen vrijkomen en welke blootstellingsroutes relevant zijn. Zonder passende bronmaatregelen, technische beheersing, taakafbakening, toezicht en begrijpelijke instructie bestaat het risico dat jeugdigen ernstige of onomkeerbare schade oplopen voordat klachten zichtbaar worden. De beoordeling moet opnieuw plaatsvinden bij gewijzigde stoffen, processen, werkzaamheden of inzet van jeugdigen.