Aanschaf, selectie en beoogd gebruik

## Wat speelt hier Bij aanschaf, selectie en beoogd gebruik van arbeidsmiddelen, gereedschappen en machines gaat het om de vraag of een machine, gereedschap of installatie past bij de werkzaamheden en de werkomgeving waarin het wordt ingezet. Dit speelt bij elke uitbreiding van het machinepark, bij vervanging van verouderd gereedschap, bij aanschaf van tweedehands of gereviseerde apparatuur en bij het inrichten van een nieuwe werkplek. Het risico ontstaat wanneer een arbeidsmiddel wordt gekozen zonder dat vooraf is vastgesteld voor welke taak en omgeving het geschikt moet zijn, of wanneer het middel na aanschaf voor iets anders wordt gebruikt dan waarvoor het is ontworpen. Concreet komt dit voor op de werkvloer wanneer een boormachine, heftruck, zaagmachine of hijsmiddel wordt aangeschaft zonder dat is nagegaan of CE-markering en gebruikersinstructies aanwezig zijn, of wanneer een tweedehands machine wordt overgenomen zonder dat duidelijk is welke gebruikseisen nog gelden. Ook bij montage en opstelling ontstaan risico's: onvoldoende vrije ruimte rond bewegende delen, onveilige aansluiting van energie, gas of vloeistof, of een opstelling die conflicteert met andere werkzaamheden in de directe omgeving. Wanneer medewerkers een middel inzetten voor werk waarvoor het niet bedoeld is, bijvoorbeeld een handmachine gebruiken buiten het toegestane bereik, ontstaan letsel- en uitvalrisico's die te voorkomen waren geweest met een goede voorselectie. ## Wat u moet doen - Leg bij elke aanschaf vooraf vast voor welke werkzaamheden, materialen en werkomgeving het arbeidsmiddel geschikt moet zijn. - Controleer bij nieuwe arbeidsmiddelen op aanwezigheid van CE-markering en de bijbehorende gebruikersinstructies, en bewaar deze documentatie. - Stel bij tweedehands of gereviseerde middelen apart vast welke gebruikseisen gelden, los van de CE-verplichtingen die voor nieuwe machines gelden, en schakel bij twijfel een deskundige in. - Richt de opstelling zo in dat er voldoende vrije ruimte rond bewegende delen is en dat aan- en afvoer van energie, gas of vloeistof veilig is aangesloten. - Beoordeel bij plaatsing de wisselwerking met andere arbeidsmiddelen en werkzaamheden in de omgeving, voordat het middel in gebruik wordt genomen. - Laat montage en demontage uitvoeren volgens de voorschriften van de fabrikant; leg bij ontbrekende voorschriften een alternatieve deskundige beoordeling vast. - Instrueer medewerkers over het beoogd gebruik, de grenzen daarvan en de risico's, en leg vast welke taken buiten het beoogd gebruik vallen. - Neem de bevindingen over geschiktheid, installatie en gebruik op in de risico-inventarisatie en -evaluatie, en herhaal de beoordeling bij nieuwe aanschaf of ombouw. ## Toetsbare aspecten - **Geschiktheidsbeoordeling vooraf** — vastgelegd is voor welke werkzaamheden en werkomgeving het arbeidsmiddel is bedoeld. Bewijs: aanschafdossier of inkoopspecificatie met omschrijving van beoogd gebruik. Frequentie: bij elke aanschaf. - **CE-markering en instructies** — nieuwe arbeidsmiddelen zijn voorzien van CE-markering en gebruikersinstructie in begrijpelijke taal. Bewijs: conformiteitsverklaring en gebruikershandleiding per middel. Frequentie: bij ingebruikname en bij steekproefcontrole. - **Onderscheid nieuw versus tweedehands** — bij tweedehands of gereviseerde middelen is vastgesteld welke gebruikseisen los van CE-verplichtingen gelden. Bewijs: beoordelingsrapport of checklist tweedehands aanschaf. Frequentie: bij elke aanschaf van gebruikt materieel. - **Deskundige beoordeling bij twijfel** — bij onduidelijkheid over de staat van een middel is een deskundige geraadpleegd voordat het in gebruik werd genomen. Bewijs: inspectierapport of adviesnotitie van de deskundige. Frequentie: telkens bij twijfelgevallen. - **Vrije ruimte rond bewegende delen** — de opstelling laat voldoende vrije ruimte rond bewegende onderdelen zien. Bewijs: plattegrond of opleveringscontrole van de werkplek. Frequentie: bij installatie en bij periodieke werkplekcontrole. - **Veilige aan- en afvoer** — aansluitingen van energie, gas of vloeistof zijn beoordeeld op veiligheid bij opstelling. Bewijs: opleveringsrapport installateur of technische keuring. Frequentie: bij installatie en bij wijziging van de opstelling. - **Montage volgens fabrieksvoorschrift** — montage en demontage zijn uitgevoerd volgens de handleiding van de fabrikant of, bij ontbreken daarvan, volgens een vastgelegde deskundige beoordeling. Bewijs: montageverslag met verwijzing naar handleiding of alternatieve beoordeling. Frequentie: bij elke (de)montage. - **Instructie beoogd gebruik** — medewerkers zijn geïnstrueerd over beoogd gebruik en de grenzen daarvan. Bewijs: instructieverslag of toolboxregistratie met deelnemerslijst. Frequentie: bij ingebruikname en bij wisseling van personeel. - **Opname in de RI&E** — bevindingen over geschiktheid, installatie en gebruik van arbeidsmiddelen zijn terug te vinden in de risico-inventarisatie en -evaluatie. Bewijs: RI&E-document met verwijzing naar het betreffende arbeidsmiddel. Frequentie: bij elke RI&E-actualisatie. ## Veelvoorkomende knelpunten - De aanschafbeslissing wordt genomen op prijs en levertijd, zonder dat vooraf op papier staat voor welke taak het middel bedoeld is. - Gebruikershandleidingen en CE-documentatie raken zoek na aanschaf, waardoor bij een controle niets aantoonbaar is. - Bij tweedehands machines ontbreekt een aparte beoordeling; men gaat ervan uit dat het middel "goed genoeg" is zonder deskundige toets. - Leidinggevenden zijn niet geïnstrueerd over wat wél en niet onder beoogd gebruik valt, waardoor zij afwijkend gebruik niet herkennen of niet corrigeren. - Ingeleend personeel en onderaannemers werken met arbeidsmiddelen van de opdrachtgever zonder dat zij de instructie over beoogd gebruik hebben ontvangen. - Wijzigingen in opstelling of ombouw van een machine leiden niet tot een hernieuwde beoordeling, terwijl de oorspronkelijke geschiktheidsbeoordeling daardoor achterhaald is. ## Hoe u het borgt De verantwoordelijkheid voor deze borging ligt bij een aangewezen functionaris, bijvoorbeeld de technisch verantwoordelijke of preventiemedewerker, die bij elke aanschaf, ombouw of nieuwe opstelling de geschiktheidsbeoordeling uitvoert en vastlegt. Dit wordt periodiek gecontroleerd, bijvoorbeeld jaarlijks bij de RI&E-actualisatie en steekproefsgewijs bij werkplekinspecties, zodat afwijkingen tussen vastgelegd beoogd gebruik en de praktijk tijdig worden bijgestuurd. Nieuwe medewerkers en ingeleend personeel worden bij hun introductie standaard meegenomen in de instructie over beoogd gebruik van de arbeidsmiddelen die zij zullen bedienen, en deze instructie wordt herhaald bij wijziging van machines of werkmethoden. Zo ontstaat een doorlopend en aantoonbaar proces waarin selectie, installatie en gebruik van arbeidsmiddelen steeds opnieuw worden getoetst aan het beoogde doel.

Risico's

• Gebruik van een arbeidsmiddel buiten het beoogd gebruik — Een arbeidsmiddel is ontworpen en gekeurd voor een specifiek doel, bijvoorbeeld een bepaald materiaal, snelheid of belasting. Wordt het middel ingezet voor werkzaamheden waarvoor het niet bedoeld is, dan vervallen de ingebouwde veiligheidsvoorzieningen en garanties van de fabrikant. Dit kan leiden tot onverwacht falen, instabiliteit, overbelasting of het doorbreken van beveiligingen, met letsel tot gevolg voor de gebruiker en omstanders. Vaak ontstaat dit doordat medewerkers improviseren bij tijdsdruk, onduidelijke instructies of het ontbreken van het juiste gereedschap. Zonder heldere afspraken over toegestaan gebruik en zonder toezicht blijft dit risico onopgemerkt totdat zich een incident voordoet.
• Montage of demontage zonder fabrieksvoorschriften — Bij montage of demontage van machines en installaties wordt soms gewerkt zonder de instructies van de fabrikant, bijvoorbeeld bij verplaatsing, revisie, ombouw of inzet van tweedehands middelen. Hierdoor kunnen onderdelen verkeerd worden samengesteld, beveiligingen niet goed functioneren, of energie zoals elektriciteit, hydraulische druk of stoffen onbeheerst vrijkomen. Monteurs handelen dan op eigen inzicht in plaats van volgens een controleerbare procedure. Dit verhoogt de kans op beknelling, vallende onderdelen of onverwachte bewegingen tijdens de opbouw of afbraak, met letsel als gevolg. Vooral wanneer montagehandleidingen ontbreken of niet worden geraadpleegd, ontstaat een onduidelijke en risicovolle werkwijze.
• Onduidelijk onderscheid tussen CE-eisen en gebruikseisen bij tweedehands middelen — Bij aanschaf van tweedehands of gereviseerde arbeidsmiddelen bestaat verwarring over welke eisen gelden. Nieuwe machines moeten voldoen aan CE-markering met fabrikantinstructies, maar tweedehands middelen zijn daar niet altijd aan gebonden. Toch gelden zodra het middel wordt ingezet altijd de algemene gebruikseisen voor arbeidsmiddelen, ongeacht leeftijd of herkomst. Wanneer werkgevers dit onderscheid niet kennen, ontbreekt vaak documentatie over veilig gebruik, onderhoud en restrisico's. Dit leidt tot onveilige inzet van machines waarvan de beveiligingen, keuringsstatus of gebruiksvoorschriften onduidelijk zijn, met kans op ongevallen doordat gebruikers niet weten waar ze op moeten letten.
• Ongeschikt arbeidsmiddel voor beoogde werkzaamheden of werkomgeving — Wanneer een machine, installatie of gereedschap wordt ingezet voor werkzaamheden of in een omgeving waarvoor het niet is ontworpen, ontstaan risico's die de fabrikant niet heeft afgedekt. Denk aan een machine die niet bestand is tegen vocht, stof, explosiegevaar of mechanische belasting op de werkplek, of aan gereedschap dat qua capaciteit niet past bij de taak. Dit speelt zowel bij nieuwe als bij tweedehands of gereviseerde arbeidsmiddelen, omdat CE-markering alleen iets zegt over de fabrieksuitvoering en niet garandeert dat het middel geschikt is voor elke toepassing. Onvoldoende controle vooraf bij aanschaf en selectie leidt tot onveilig gebruik, storingen of onverwacht falen tijdens de bedrijfsvoering.
• Onveilige aan- en afvoer van energie, gassen, stoffen of vloeistoffen bij opstelling — Bij het opstellen en installeren van arbeidsmiddelen moet de toe- en afvoer van energie, gassen, stoffen of vloeistoffen veilig zijn geregeld. Ontbrekende of ondeugdelijke aansluitingen, lekkende koppelingen, verkeerd gedimensioneerde leidingen of het ontbreken van afsluiters kunnen leiden tot brand, explosie, vergiftiging, verbranding of blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Dit risico ontstaat vooral wanneer bij aanschaf en plaatsing onvoldoende rekening wordt gehouden met de eisen van de fabrikant en de kenmerken van de werkomgeving. Een zorgvuldige controle bij installatie voorkomt dat onveilige situaties pas tijdens gebruik aan het licht komen.
• Onvoldoende vrije ruimte rond bewegende delen bij installatie — Bij het opstellen en installeren van machines wordt niet altijd voldoende vrije ruimte aangehouden rond bewegende delen zoals armen, transportbanden, roterende assen of uitschuivende onderdelen. Hierdoor kunnen werknemers of collega's in de nabijheid bekneld raken, geraakt worden of tegen de machine aanlopen tijdens normaal gebruik, onderhoud of storingen. Dit risico ontstaat vooral wanneer de opstellingsruimte niet is afgestemd op de bewegingsradius van het arbeidsmiddel, wanneer doorgangen te smal blijven of wanneer meerdere machines dicht op elkaar worden geplaatst. Onvoldoende ruimte belemmert bovendien een veilige vluchtroute bij calamiteiten en maakt noodstops moeilijker bereikbaar tijdens een storing.