Gezondheidszorg

## Wat speelt hier Biologische agentia zijn micro-organismen, virussen, bacteriën, schimmels en parasieten waarmee medewerkers in de gezondheidszorg direct of indirect in contact komen. Dit speelt op vrijwel elke werkplek in de zorg: bij bloedafname en wondverzorging, bij het werken met naalden en scherpe instrumenten, bij de omgang met lichaamsvloeistoffen, bij laboratoriumwerk, bij de was en het schoonmaken van besmet materiaal, en bij contact met patiënten die drager zijn van resistente bacteriën of overdraagbare infecties. Ook sterilisatie- en linnenkamers, afvalverwerking van medisch afval en ambulancevervoer vallen hieronder. Het gezondheidsrisico bestaat uit prikaccidenten met besmet bloed, infecties via aerosolen of druppels, huid- en slijmvliescontact met besmettelijk materiaal, en verspreiding van ziekenhuisbacteriën tussen patiënten en personeel. De organisatie moet dit risico beheersen door blootstelling zo veel mogelijk te voorkomen, de kans op besmetting te verkleinen wanneer contact onvermijdelijk is, en snel en adequaat te reageren als er toch een incident plaatsvindt. Zonder een doordachte aanpak ontstaat een situatie waarin medewerkers onnodig risico lopen en waarin de organisatie bij een incident niet kan aantonen dat zij haar zorgplicht is nagekomen. ## Wat u moet doen - Breng in kaart welke functies en werkplekken blootstelling aan biologische agentia kennen en beoordeel per situatie het risiconiveau. - Vervang waar mogelijk risicovolle werkwijzen of materialen door veiligere alternatieven, zoals naaldsystemen met terugtrekmechanisme in plaats van open naalden. - Richt werkruimtes en werkprocessen zo in dat besmetting via bron beperkt blijft: gescheiden vuil en schoon linnenverkeer, afgesloten afvalstromen, adequate ventilatie in risicoruimtes. - Stel heldere hygiëneprocedures op voor handdesinfectie, reiniging en desinfectie van materialen en oppervlakken, en leg deze schriftelijk vast. - Regel persoonlijke beschermingsmiddelen zoals handschoenen, mondmaskers en spatbrillen, en stem het gebruik af op het risiconiveau van de handeling. - Instrueer en train alle medewerkers, inclusief invalkrachten en uitzendkrachten, in hygiënecode en het handelen bij prikaccidenten of andere incidenten. - Zorg voor een werkende procedure voor melding, opvolging en registratie van incidenten, inclusief bedrijfsgezondheidszorg. - Controleer periodiek of procedures worden nageleefd en stuur bij waar de praktijk afwijkt van het beleid. ## Toetsbare aspecten - **Risico-inventarisatie biologische agentia** — per afdeling of functie is vastgelegd welke blootstelling aan biologische agentia voorkomt en welk risiconiveau daarbij hoort. Bewijs: RI&E met specifiek onderdeel biologische agentia. Frequentie: bij wijziging van werkproces en minimaal eenmaal per vier jaar. - **Hygiëneprotocol aanwezig en actueel** — een schriftelijk protocol voor handhygiëne, reiniging en desinfectie is aanwezig en gedateerd. Bewijs: hygiënecode of protocoldocument met versiedatum. Frequentie: jaarlijkse toets op actualiteit. - **Prikaccidentenprocedure** — een vastgelegde route voor melding en opvolging bij prik-, snij- of spatincidenten is aanwezig en bekend bij medewerkers. Bewijs: procedurebeschrijving en meldformulier. Frequentie: jaarlijkse controle en na elk incident. - **Registratie van incidenten** — meldingen van prikaccidenten en andere blootstellingen worden geregistreerd inclusief opvolging. Bewijs: incidentenregister of logboek. Frequentie: doorlopend bijgehouden, periodiek geanalyseerd. - **Beschikbaarheid persoonlijke beschermingsmiddelen** — op de werkplek zijn handschoenen, maskers en overige middelen aanwezig en passend bij het risiconiveau van de handeling. Bewijs: voorraadcontrole en instructiekaart op de werkplek. Frequentie: dagelijkse beschikbaarheid, periodieke voorraadcheck. - **Instructie en training medewerkers** — medewerkers hebben aantoonbaar instructie gehad over hygiëne, PBM-gebruik en handelen bij incidenten. Bewijs: trainingsregistratie of instructielijst met namen en data. Frequentie: bij indiensttreding en jaarlijks herhaald. - **Afvalscheiding en afvoer besmet materiaal** — scherp en besmettelijk afval wordt gescheiden ingezameld en afgevoerd volgens vastgelegde afspraken. Bewijs: afvalcontract en waarneembare naaldencontainers op de werkplek. Frequentie: doorlopend zichtbaar, jaarlijkse controle van afspraken. - **Bereikbaarheid bedrijfsgezondheidszorg** — bij een incident is direct duidelijk waar en hoe medewerkers terechtkunnen voor beoordeling en eventuele profylaxe. Bewijs: contactgegevens zichtbaar op de werkplek of in het protocol. Frequentie: jaarlijkse controle op actualiteit van gegevens. - **Betrokkenheid van derden en flexkrachten** — uitzendkrachten, stagiairs en ingeleend personeel zijn aantoonbaar meegenomen in instructie en PBM-verstrekking. Bewijs: instructieregistratie voor tijdelijk personeel. Frequentie: bij elke nieuwe plaatsing. ## Veelvoorkomende knelpunten - Het hygiëneprotocol staat op papier, maar in de dagelijkse praktijk wordt er onder tijdsdruk van afgeweken. - Prikaccidenten worden niet altijd gemeld, waardoor het incidentenregister geen reëel beeld geeft. - Leidinggevenden zijn onvoldoende getraind om medewerkers aan te spreken op hygiënediscipline of PBM-gebruik. - Uitzendkrachten en invalkrachten krijgen de reguliere instructie niet of pas achteraf. - Er is geen vaste opvolging na een melding, waardoor lessen uit incidenten niet leiden tot aanpassing van werkwijzen. - Beschermingsmiddelen zijn wel ingekocht, maar niet altijd op de juiste plek beschikbaar op het moment dat ze nodig zijn. ## Hoe u het borgt De leidinggevende van de afdeling of een aangewezen preventiemedewerker bewaakt de naleving van hygiëneprocedures en de opvolging van meldingen, en rapporteert periodiek aan de directie of arbocoördinator. Werkplekcontroles en steekproeven op PBM-gebruik en hygiënediscipline vinden minimaal ieder kwartaal plaats, met directe terugkoppeling aan betrokken medewerkers bij afwijkingen. Nieuwe medewerkers, stagiairs en ingeleend personeel worden vóór aanvang van hun werkzaamheden geïnstrueerd en pas na akkoord op de werkvloer ingezet. Door periodieke evaluatie van meldingen en werkplekcontroles te koppelen aan concrete bijsturing blijft de aanpak van biologische agentia aantoonbaar op orde.

Risico's

• Blootstelling aan druppels en aerosolen tijdens patiëntenzorg — Tijdens patiëntenzorg kunnen ziekteverwekkende biologische agentia via uitgeademde lucht, hoesten, niezen, spreken of zorgactiviteiten in druppels en aerosolen terechtkomen. Medewerkers kunnen deze deeltjes inademen of via de slijmvliezen van ogen, neus en mond worden blootgesteld. Het risico speelt onder meer bij verpleegkundigen, verzorgenden, artsen, ambulancepersoneel, paramedici en medewerkers die patiëntenkamers betreden of gebruikte ruimten reinigen. De kans op blootstelling neemt toe bij intensief contact op korte afstand, onvoldoende ventilatie, grote aantallen contacten en handelingen waarbij extra aerosolen ontstaan. Ook een nog niet herkende of niet gemelde infectie bij een patiënt kan ertoe leiden dat passende maatregelen te laat worden ingezet. De werkgever moet in de RI&E per functie en handeling de aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling beoordelen. Daarbij moet worden bepaald welke biologische agentia kunnen voorkomen, tot welke categorie zij behoren en welke medewerkers extra kwetsbaar kunnen zijn. Zonder bronmaatregelen, geschikte technische voorzieningen, een uitvoerbaar zorgprotocol en gerichte instructie kunnen medewerkers besmet raken en de infectie verder verspreiden naar collega's, patiënten of huisgenoten. Mogelijke gevolgen zijn luchtweg- of andere infecties, ziekteverzuim, langdurige gezondheidsklachten en verstoring van de zorgcontinuïteit. Incidenten en relevante blootstellingen moeten volgens de toepasselijke wettelijke verplichtingen worden opgevolgd en geregistreerd.
• Contact met bloed en lichaamsvloeistoffen bij zorghandelingen — Tijdens bloedafname, wondverzorging, katheterzorg, mondzorg, bevallingszorg, opvang van lichaamsvloeistoffen en het reinigen van gebruikte materialen kunnen medewerkers in aanraking komen met bloed, urine, ontlasting, speeksel, wondvocht of andere mogelijk besmette vloeistoffen. Blootstelling kan ontstaan door spatten in ogen, neus of mond, contact met een beschadigde huid, lekkende opvangmiddelen of verontreinigde handen, kleding, werkoppervlakken en hulpmiddelen. Het risico betreft onder meer verpleegkundigen, verzorgenden, artsen, mondzorgmedewerkers, laboratoriummedewerkers, ambulancemedewerkers, schoonmakers en medewerkers die wasgoed of zorgafval verwerken. De werkgever moet in de RI&E per zorghandeling de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen en rekening houden met de categorie van relevante biologische agentia. Vervolgens moet blootstelling eerst bij de bron worden voorkomen en, waar dat niet volledig kan, met technische, organisatorische, hygiënische en persoonlijke maatregelen worden beperkt. Zonder vaste voorzieningen en werkafspraken kunnen ziekteverwekkers via huid of slijmvliezen worden overgedragen. Een incident kan leiden tot infectie, medische beoordeling, onzekerheid, ziekteverzuim en eventuele verspreiding naar collega's of patiënten. Ook kan noodzakelijke nazorg vertraging oplopen als medewerkers niet weten hoe zij besmette huid of slijmvliezen direct moeten spoelen, het incident moeten melden en medische hulp moeten inschakelen.
• Ontbrekende standaardvoorzorgsmaatregelen bij zorgcontacten — Bij ieder zorgcontact kunnen medewerkers onverwacht in aanraking komen met biologische agentia, ook wanneer bij de patiënt geen infectie bekend is. Daarom moeten standaardvoorzorgsmaatregelen onderdeel zijn van de normale werkwijze en niet pas worden toegepast na een diagnose of waarschuwing. Het risico betreft onder anderen verpleegkundigen, verzorgenden, artsen, paramedici, ambulancemedewerkers, laboratoriummedewerkers, schoonmakers, facilitair personeel, stagiairs en uitzendkrachten. Blootstelling kan ontstaan door contact met patiënten, besmette handen, slijmvliezen, niet-intacte huid, gebruikte hulpmiddelen of verontreinigde oppervlakken. Ontbreken een taakgerichte beoordeling, handhygiëne, schone werkvolgorde, geschikte voorzieningen en duidelijke instructies, dan kunnen ziekteverwekkers worden overgedragen tussen patiënten, medewerkers en werkplekken. Incidenteel of verkeerd gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen herstelt een gebrekkige basisorganisatie niet. De werkgever moet in de RI&E de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen en de maatregelen daarop afstemmen. Daarbij moet hij rekening houden met de categorie van de biologische agentia en met medewerkers die door hun gezondheid extra kwetsbaar kunnen zijn. Zonder vaste voorzorgsmaatregelen neemt de kans op infectie, ziekteverzuim, verspreiding binnen de zorgorganisatie en onvolledige afhandeling van incidenten toe.
• Onvoldoende scheiding van schone en besmette zorgstromen — In zorginstellingen worden schone hulpmiddelen, linnengoed, voeding en andere gebruiksmaterialen aangevoerd, terwijl gebruikt instrumentarium, vuil linnengoed, afval en mogelijk besmet materiaal worden afgevoerd. Wanneer deze stromen dezelfde opslagplaats, transportmiddelen, werkoppervlakken of looproutes gebruiken zonder effectieve scheiding, kunnen biologische agentia vanuit de besmette stroom worden overgebracht naar schone materialen, medewerkers en zorgomgevingen. Het risico betreft onder meer zorgmedewerkers, schoonmakers, medewerkers van linnen- en afvalvoorzieningen, sterilisatiemedewerkers, logistiek personeel en derden die de routes betreden. Blootstelling kan ontstaan door huid- of slijmvliescontact, verontreinigde handen en oppervlakken, lekkende verpakkingen of het hanteren van besmette materialen. Ook kan kruisbesmetting bijdragen aan verspreiding tussen afdelingen en patiënten. De werkgever moet in de RI&E de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen en de gekozen scheiding daarop afstemmen. Zonder duidelijke zonering, gesloten transportsystemen, vaste werkafspraken en toezicht wordt de veiligheid afhankelijk van individuele oplettendheid. Dat vergroot de kans op infecties, ziekteverzuim, incidenten en verstoring van de zorgverlening. Bij een besmettingsincident moet bovendien kunnen worden vastgesteld welke medewerkers, werkzaamheden en materialen betrokken waren, zodat passende opvolging mogelijk is.
• Onvoldoende vaccinatiebeleid voor blootgestelde zorgmedewerkers — Zorgmedewerkers kunnen tijdens patiëntenzorg, laboratoriumwerk, schoonmaak, sterilisatie, afvalverwerking, linnenbehandeling en ambulancevervoer worden blootgesteld aan biologische agentia. Wanneer het vaccinatiebeleid niet aansluit op de risico-inventarisatie en -evaluatie, blijft onduidelijk voor welke functies en werkzaamheden vaccinatie een passende aanvullende bescherming vormt. Medewerkers kunnen dan zonder tijdige beoordeling, passend aanbod of arbeidsgezondheidskundige begeleiding aan risicovolle werkzaamheden beginnen. Ook kunnen nieuwe medewerkers, uitzendkrachten, stagiairs en medewerkers die van functie wisselen buiten beeld raken. Vaccinatie vervangt bronmaatregelen, veilige werkmethoden, hygiëne, technische voorzieningen en passende persoonlijke beschermingsmiddelen niet. Een tekortschietend beleid kan echter wel leiden tot vermijdbare infecties, ziekteverzuim en verspreiding naar collega’s of patiënten wanneer blootstelling ondanks die maatregelen plaatsvindt. De werkgever moet daarom eerst de aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling beoordelen en het beleid per functie en biologisch risico vastleggen. Daarbij horen een tijdig arbeidsgezondheidskundig aanbod, deskundige beoordeling van toepasselijke vaccinaties, registratie van noodzakelijke procesinformatie, voorlichting en een procedure voor incidenten of ziekte na blootstelling. Medische gegevens moeten daarbij van gewone personeels- en planningsgegevens gescheiden blijven. Zonder deze samenhang kan de organisatie niet aantonen dat blootgestelde medewerkers systematisch en passend worden beschermd.
• Prik- en snijgevaar door scherpe medische hulpmiddelen — Medewerkers in de gezondheidszorg kunnen zich verwonden aan gebruikte naalden, lancetten, scalpels en andere scherpe medische hulpmiddelen. Het risico ontstaat tijdens het uitvoeren van een behandeling, maar ook bij het opruimen, vervoeren, reinigen of verwerken van gebruikte hulpmiddelen en medisch afval. Vooral onverwachte bewegingen van een patiënt, een onrustige werkomgeving, onjuist doorgeven van instrumenten, handmatig terugplaatsen van een beschermdop en een overvolle of slecht bereikbare naaldencontainer vergroten de kans op een incident. Ook schoonmaak-, laboratorium-, sterilisatie- en afvalmedewerkers kunnen worden getroffen wanneer scherpe voorwerpen niet direct en veilig zijn afgevoerd. Een prik- of snijaccident veroorzaakt een huidverwonding en kan besmet bloed of ander potentieel infectieus materiaal in het lichaam brengen. Daardoor kan een medewerker worden blootgesteld aan biologische agentia en kan medische beoordeling, onderzoek, behandeling en langdurige nazorg nodig zijn. Een incident leidt daarnaast vaak tot onzekerheid en psychische belasting. De werkgever moet de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen en de werkzaamheden zo inrichten dat scherpe hulpmiddelen waar mogelijk verdwijnen of veiliger worden. Als preventie, melding en nazorg niet zijn geborgd, kunnen incidenten terugkeren, blijft de feitelijke blootstelling onbekend en kan noodzakelijke zorg na een accident te laat beginnen.