Werken met dieren of dierlijke producten

## Wat speelt hier Werken met dieren of dierlijke producten brengt blootstelling aan biologische agentia met zich mee: bacteriën, virussen, schimmels en parasieten die via dieren, mest, urine, veren, huiden, bloed of stof worden overgedragen op mensen. Dit speelt bij veehouderijen, slachterijen, dierenartsenpraktijken, dierenasiels, laboratoria, kinderboerderijen, pluimveebedrijven en bij transport of verwerking van dierlijke producten. Ook schoonmaak- en onderhoudswerk in stallen, hokken of kooien valt hieronder, evenals werkzaamheden bij mestopslag en destructie van kadavers. Het gezondheidsrisico varieert van milde huid- en luchtwegklachten tot ernstige infecties zoals Q-koorts, psittacose, leptospirose, MRSA-varianten die via vee worden overgedragen, en allergische reacties op dierlijk eiwit of stof. Besmetting kan plaatsvinden via inademing van stof of aerosolen bij het uitmesten of hogedrukreinigen, via huidcontact met wonden, via speeksel of krabben en bijten, of via voedsel- en handcontact zonder tussentijdse hygiëne. Bij ziekte, dracht of geboorteperiodes bij dieren neemt het risico vaak toe, net als bij werk in slecht geventileerde ruimtes waar concentraties micro-organismen oplopen. Een derde situatie die vaak onderbelicht blijft is het werken met nieuwe of onbekende dierpartijen, ingevoerde dieren of dieren van onbekende gezondheidsstatus. Ook seizoensarbeiders, stagiairs en ingeleend personeel lopen hier risico omdat zij minder bekend zijn met de specifieke ziektekiemen van het bedrijf en vaak korter worden geïnstrueerd. ## Wat u moet doen - Breng in kaart welke biologische agentia op de werkplek kunnen voorkomen, per diersoort, ruimte en werkzaamheid. - Beperk blootstelling bij de bron: goede ventilatie in stallen en werkruimtes, afzuiging bij stofvormende handelingen, en gescheiden reiniging van besmet materiaal. - Richt werkprocessen zo in dat nat reinigen de voorkeur heeft boven droog vegen of hogedrukspuiten zonder afscherming. - Zorg voor voorzieningen voor handhygiëne, aparte werkkleding en schone/vuile zones, en leg dit vast in een hygiëneprotocol. - Regel dat zieke of verdachte dieren apart worden gehouden en dat medewerkers hierover worden geïnformeerd voordat zij ermee werken. - Instrueer alle medewerkers, ook tijdelijke en ingeleende krachten, over besmettingsrisico's, herkenning van klachten en meldroutes. - Verstrek persoonlijke beschermingsmiddelen zoals ademhalingsbescherming, handschoenen en waterdichte kleding waar bronmaatregelen niet volstaan, en controleer het gebruik ervan. - Bied vaccinatie of periodiek medisch onderzoek aan waar dat past bij het risicoprofiel van de functie. ## Toetsbare aspecten - **Risico-inventarisatie biologische agentia** — de risico's per diersoort, ruimte en taak zijn beschreven en gekoppeld aan beheersmaatregelen. Bewijs: RI&E met specifiek hoofdstuk biologische agentia. Frequentie: jaarlijks of bij wijziging van diersoort of proces. - **Hygiëneprotocol** — een vastgelegde procedure voor handhygiëne, schone/vuile zones en reiniging van materiaal en kleding. Bewijs: schriftelijk protocol, zichtbaar op de werkplek. Frequentie: jaarlijkse toets op actualiteit. - **Ventilatie en afzuiging** — aanwezigheid en werking van ventilatie in stallen en afzuiging bij stofvormende werkzaamheden. Bewijs: onderhoudslogboek of inspectierapport van installaties. Frequentie: periodiek onderhoud volgens leveranciersschema, minimaal jaarlijks gecontroleerd. - **Instructie en voorlichting medewerkers** — iedere medewerker die met dieren werkt, kan aantonen instructie te hebben gehad over besmettingsrisico's en klachtherkenning. Bewijs: ondertekende instructielijst of trainingsregistratie. Frequentie: bij indiensttreding en jaarlijkse opfrissing. - **Persoonlijke beschermingsmiddelen** — passende PBM zijn beschikbaar, in goede staat en worden aantoonbaar gebruikt. Bewijs: uitgiftelijst PBM en visuele controle op de werkplek. Frequentie: maandelijkse werkplekcontrole. - **Scheiding zieke en gezonde dieren** — er is een werkwijze voor het signaleren en apart houden van (mogelijk) zieke dieren. Bewijs: logboek diergezondheid of ziektemeldingen. Frequentie: doorlopend bijgehouden, steekproefsgewijs getoetst. - **Melding en opvolging gezondheidsklachten** — medewerkers weten bij wie zij klachten melden en er is een vastgelegde opvolgroute, eventueel met bedrijfsarts. Bewijs: meldingsregistratie en verwijzing naar bedrijfsarts. Frequentie: bij iedere melding, jaarlijks geëvalueerd. - **Instructie voor ingeleend en tijdelijk personeel** — ook uitzendkrachten, stagiairs en dienstverleners ontvangen dezelfde voorlichting over biologische agentia. Bewijs: instructiebewijs gekoppeld aan naam en datum. Frequentie: bij elke nieuwe inzet. - **Vaccinatie of medisch onderzoek** — waar relevant is aanbod van vaccinatie of PAGO vastgelegd en opgevolgd. Bewijs: aanbodregistratie en deelnamelijst. Frequentie: jaarlijks aanbod, opvolging per medewerker. ## Veelvoorkomende knelpunten - Het hygiëneprotocol staat op papier, maar in de praktijk ontbreken washandjes, zeep of aparte kleding op de werkplek zelf. - Instructie wordt eenmalig bij indiensttreding gegeven en daarna niet herhaald, terwijl risico's per seizoen of diersoort veranderen. - Leidinggevenden en voormannen zijn niet getraind om klachten of afwijkend gedrag bij dieren tijdig te signaleren en door te geven. - Ingeleend personeel, seizoenskrachten en dienstverleners van derden vallen buiten de reguliere instructie en registratie. - Meldingen van gezondheidsklachten worden niet vastgelegd, waardoor patronen en herhaling niet zichtbaar worden. - Ventilatie- of afzuigsystemen worden niet structureel onderhouden of gecontroleerd, waardoor storingen pas opvallen bij klachten. ## Hoe u het borgt De preventiemedewerker of leidinggevende bewaakt de uitvoering van het hygiëneprotocol en de instructies, en neemt biologische agentia expliciet mee in de periodieke werkplekinspectie. Vastgestelde afwijkingen, zoals ontbrekende PBM of een storing in de ventilatie, worden met een actiehouder en einddatum opgevolgd en teruggekoppeld in het werkoverleg. Nieuwe medewerkers, seizoenskrachten en ingeleend personeel worden vóór aanvang van hun werkzaamheden geïnstrueerd en dit wordt vastgelegd, zodat ook bij wisselende bezetting aantoonbaar is dat iedereen op de hoogte is van de risico's en de beheersmaatregelen.

Risico's

• Besmetting via bloed, mest, urine en andere dierlijke materialen — Werknemers kunnen tijdens direct contact met bloed, mest, urine, speeksel, geboorteproducten, huiden, veren, organen, kadavers en andere dierlijke materialen worden blootgesteld aan biologische agentia. Dit risico komt onder meer voor in veehouderijen, slachterijen, dierenartsenpraktijken, dierenasiels, laboratoria, kinderboerderijen en bij transport, reiniging, mestverwerking en destructiewerk. Ziekteverwekkers kunnen het lichaam binnendringen via wondjes, slijmvliezen, besmette handen, spatten of prik- en snijincidenten. Ook verontreinigde gereedschappen, werkoppervlakken, kleding en voertuigen kunnen besmetting verder verspreiden. De werkgever moet per diersoort, materiaal, taak en werkruimte beoordelen welke agentia kunnen voorkomen en wat de aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling is. Daarbij verdienen werkzaamheden met veel contact of spatten, beschadigde huid, scherpe hulpmiddelen en onbekende of zieke dieren extra aandacht. Zonder bronmaatregelen, technische voorzieningen, duidelijke werkafspraken en passende hygiëne kunnen werknemers infecties oplopen en kunnen ziekteverwekkers naar schone ruimten, collega’s of de thuissituatie worden meegenomen. Mogelijke gevolgen lopen uiteen van huid- en luchtwegklachten tot ziekteverzuim en ernstige infectieziekten. Voorlichting, incidentafhandeling, arbeidsgezondheidskundig onderzoek en, waar toepasselijk, registratie en vaccinatie moeten aansluiten op de uitkomsten van de RI&E.
• Blootstelling aan zoönosen bij contact met dieren — Werknemers die dieren verzorgen, behandelen, vervoeren of op andere wijze hanteren, kunnen worden blootgesteld aan biologische agentia die van dieren op mensen overgaan. Dit risico komt onder meer voor in veehouderijen, dierenartsenpraktijken, slachterijen, dierenasiels, laboratoria, kinderboerderijen en bij transport of verwerking van dierlijke producten. Ook schoonmakers, onderhoudsmedewerkers, stagiairs, seizoensarbeiders en ingeleende krachten kunnen worden blootgesteld. Overdracht kan plaatsvinden door direct contact met huid, vacht, veren of slijmvliezen en door krabben, bijten of contact via beschadigde huid. Daarnaast kunnen besmette handen, kleding, hulpmiddelen en oppervlakken de agentia verder verspreiden. Het risico hangt af van de diersoort, de gezondheidsstatus van de dieren, het voorkomende biologische agens en de aard, mate en duur van de blootstelling. Zonder een gerichte beoordeling blijven relevante infectieroutes en risicovolle werkzaamheden mogelijk buiten beeld. Werknemers kunnen daardoor infecties oplopen of agentia naar andere werkruimten en personen verspreiden. De werkgever moet de blootstelling in de RI&E beoordelen en maatregelen in de volgorde van de arbeidshygiënische strategie treffen. Daarbij horen ook passende voorlichting, gezondheidskundig onderzoek, incidentprocedures en, wanneer de wettelijke voorwaarden gelden, registratie, melding en aanvullende beheersmaatregelen.
• Extra besmettingsrisico bij zieke of onbekende dierpartijen — Zieke dieren en nieuwe, ingevoerde of anderszins onbekende dierpartijen kunnen biologische agentia bij zich dragen zonder dat vooraf duidelijk is welke ziekteverwekkers aanwezig zijn. Het risico speelt onder meer bij ontvangst, lossen, onderzoek, behandeling, verzorging, afzondering, transport en reiniging van verblijven of vervoermiddelen. Dierenartsen, dierverzorgers, chauffeurs, stalmedewerkers, schoonmakers, laboratoriummedewerkers, stagiairs en ingeleende krachten kunnen worden blootgesteld. Overdracht kan plaatsvinden door inademing van besmet stof of aerosolen, contact van huid of slijmvliezen met bloed, mest, urine, speeksel en geboorteproducten, of door bijten en krabben. Een onbekende gezondheidsstatus bemoeilijkt de keuze van passende beheersmaatregelen en kan ertoe leiden dat medewerkers onbeschermd beginnen. Ziekteverschijnselen, plotselinge sterfte, diarree, luchtwegklachten bij dieren en afwijkingen rond geboorte of abortus zijn redenen om het werk opnieuw te beoordelen en contact te beperken. Zonder een specifieke beoordeling van aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling kunnen besmette dieren tussen andere dieren worden geplaatst, werkruimten verontreinigd raken en meerdere werknemers worden blootgesteld. De gevolgen lopen uiteen van huid- of luchtwegklachten en tijdelijke uitval tot ernstige infectieziekten. De werkgever moet daarom vóór inzet de herkomst, gezondheidsinformatie, werkzaamheden, blootstellingsroutes en betrokken werknemers vastleggen en passende maatregelen in bronvolgorde bepalen.
• Inademing van besmet dierlijk stof en aerosolen — Bij werkzaamheden met dieren of dierlijke producten kunnen stofdeeltjes en fijne vloeistofdruppels biologische agentia bevatten. Deze verontreiniging kan worden ingeademd tijdens onder meer het uitmesten van verblijven, het verplaatsen van strooisel, voer of veren, het reinigen van stallen en kooien en het verwerken van dierlijke materialen. Vooral het opwervelen van droog materiaal en het vormen van nevel vergroten de verspreiding door de werkruimte. Het risico speelt onder andere bij veehouderijen, pluimveebedrijven, slachterijen, dierenartsenpraktijken, dierenasiels, laboratoria, kinderboerderijen en bedrijven die dieren of dierlijke producten vervoeren of verwerken. Ook schoonmakers, onderhoudsmedewerkers, stagiairs, seizoensarbeiders en ingeleende werknemers kunnen worden blootgesteld. Slechte ventilatie, langdurig verblijf in een besmette ruimte en werkzaamheden met zieke dieren of dieren van onbekende gezondheidsstatus kunnen de blootstelling verhogen. Inademing kan luchtwegklachten, allergische reacties of een infectie veroorzaken, waaronder een zoönose. Zonder beoordeling van aard, mate en duur van de blootstelling blijven risicovolle taken en aanwezige biologische agentia mogelijk buiten beeld. Als bronmaatregelen, technische beheersing, werkafspraken en instructie ontbreken, kunnen verontreinigingen zich door de ruimte verspreiden en kunnen meerdere werknemers tegelijk worden blootgesteld. De werkgever moet de beoordeling en maatregelen daarom per diersoort, ruimte en werkzaamheid uitwerken en de werking ervan controleren.
• Onveilige werkwijze bij geboorte, uitmesten en kadaverbehandeling — Bij hulp rond een geboorte, het uitmesten van verblijven en het verplaatsen of afvoeren van kadavers kunnen werknemers intensief in aanraking komen met biologische agentia uit dieren, nageboortemateriaal, bloed, mest, urine, huid, veren, stof en andere verontreinigde materialen. Blootstelling ontstaat vooral door spatten op huid, ogen of slijmvliezen, contact via wondjes en het inademen van besmet stof of aerosolen. Het risico neemt toe bij zieke dieren, abortusmateriaal, kadavers van onbekende doodsoorzaak, droge mest, hogedrukreiniging en werk in kleine of slecht geventileerde ruimten. Dierenverzorgers, veehouders, dierenartsen, slachthuispersoneel, transporteurs, schoonmakers, onderhoudsmedewerkers, stagiairs en ingeleende krachten kunnen worden blootgesteld. Zonder taakgerichte beoordeling en vaste werkmethoden kunnen verontreinigingen zich bovendien verspreiden naar gereedschap, voertuigen, schone ruimten, kleding en huiselijke omgeving. Mogelijke gevolgen zijn huid- en luchtwegklachten, allergische reacties en infectieziekten, met soms langdurige uitval. De werkgever moet daarom per diersoort, ruimte en taak de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen. Op basis daarvan worden bronmaatregelen, technische voorzieningen, werkafspraken, hygiëne, voorlichting, incidentprocedures, arbeidsgezondheidskundig onderzoek en zo nodig vaccinatie georganiseerd. Bij relevante blootstelling aan biologische agentia van categorie 2, 3 of 4 gelden aanvullende verplichtingen.
• Onvoldoende hygiëne bij werken met dieren en dierlijke producten — Bij werkzaamheden met dieren en dierlijke producten kunnen handen, kleding, gereedschappen, oppervlakken en sanitaire ruimten besmet raken met bacteriën, virussen, schimmels of parasieten. Onvoldoende scheiding tussen vuile en schone zones, gebrekkige handhygiëne en het eten, drinken of roken in blootstellingszones kunnen besmet materiaal verspreiden naar mond, neus, ogen, huidwonden, kantines, voertuigen of huiselijke omgeving. Dit risico speelt onder meer in veehouderijen, slachterijen, dierenartsenpraktijken, dierenasiels, laboratoria, kinderboerderijen, pluimveebedrijven en bij transport of verwerking van dierlijke producten. Ook schoonmakers, onderhoudsmedewerkers, stagiairs, seizoensarbeiders en ingeleende werknemers kunnen worden blootgesteld, vooral wanneer zij de bedrijfsspecifieke hygiëneregels onvoldoende kennen. De werkgever moet in de RI&E per diersoort, ruimte en werkzaamheid de aard, mate en duur van mogelijke blootstelling beoordelen. Zonder passende bronmaatregelen, sanitaire voorzieningen, reinigingsregimes en toezicht kunnen werknemers zichzelf besmetten of biologische agentia onbedoeld naar andere ruimten en personen overbrengen. Mogelijke gevolgen lopen uiteen van huid- en luchtwegklachten tot infectieziekten en langdurige uitval. Extra aandacht is nodig bij zieke dieren, onbekende dierpartijen, bevuilde materialen en werkzaamheden waarbij veel direct contact of spatvorming optreedt.
• Onvoldoende vaccinatie bij relevante diergebonden blootstelling — Werknemers die met dieren, dierlijke producten of verontreinigde materialen werken, kunnen worden blootgesteld aan biologische agentia waartegen een vaccin beschikbaar kan zijn. Dit speelt onder meer in veehouderijen, dierenartsenpraktijken, slachterijen, dierenasiels, laboratoria, kinderboerderijen, bij diertransport en tijdens schoonmaak, onderhoud, geboortehulp, uitmesten of kadaverbehandeling. Het risico ontstaat wanneer de werkgever niet per diersoort, agens, taak en blootstellingsroute beoordeelt of vaccinatie relevant is, werknemers niet tijdig naar arbeidsgezondheidskundig advies verwijst of deelname en opvolging onvoldoende organiseert. Ook stagiairs, seizoensarbeiders, uitzendkrachten en medewerkers die met nieuwe of onbekende dierpartijen werken, kunnen buiten beeld blijven. Vaccinatie voorkomt bovendien niet iedere infectie en vervangt daarom nooit bronmaatregelen, technische beheersing, hygiëne, voorlichting of een veilige werkwijze. Zonder samenhangend beleid kunnen vatbare werknemers een infectie oplopen, ziek uitvallen of anderen blootstellen. De werkgever moet de aard, mate en duur van de mogelijke blootstelling in de RI&E beoordelen en werknemers die kunnen worden blootgesteld in de gelegenheid stellen een arbeidsgezondheidskundig onderzoek te ondergaan. Op basis daarvan wordt bepaald of een relevante vaccinatiemogelijkheid moet worden aangeboden en welke aanvullende beheersmaatregelen noodzakelijk blijven.