DME (CMR)

## Wat speelt hier Diesel Motor Emissie (DME) is de verzamelnaam voor de uitlaatgassen van dieselmotoren: een mengsel van gassen en roetdeeltjes dat is ingedeeld als kankerverwekkend (CMR-stof, categorie carcinogeen). Blootstelling komt voor overal waar dieselmotoren binnen of in halfopen ruimtes draaien: werkplaatsen waar voertuigen worden getest of gerepareerd, magazijnen en loodsen waar dieselheftrucks rijden, laad- en losperrons, garages, brandweerkazernes, agrarische loodsen en bouwplaatsen met stationair draaiende generatoren of machines. Ook kortdurend "warmdraaien" van voertuigen in een gesloten ruimte of bij een dock geeft meetbare blootstelling. Het gezondheidsrisico zit in de opstapeling van kleine, vaak onopgemerkte blootstellingen: roetdeeltjes en gassen dringen diep in de longen door en de effecten (longkanker, luchtwegklachten) ontstaan pas na jaren. Omdat de klachten niet direct merkbaar zijn, wordt het risico in de praktijk vaak onderschat en blijft ventilatie of afzuiging achterwege terwijl medewerkers dagelijks in de buurt van draaiende dieselmotoren werken. Daarnaast is DME lastig zichtbaar te maken: er is geen sterke geur of irritatie die waarschuwt, waardoor structurele beheersing nodig is in plaats van incidentele aanpak. ## Wat u moet doen - Breng in kaart waar en hoe vaak dieselmotoren binnen of in afgesloten ruimtes draaien (voertuigen, heftrucks, aggregaten, testbanken). - Vervang waar mogelijk de bron: elektrische of LPG/gas-heftrucks in plaats van diesel, of verplaats werkzaamheden naar buiten. - Richt bronafzuiging in bij vaste werkplekken (uitlaatgasafzuigslangen op testbanken en in werkplaatsen) zodat uitlaatgassen niet in de werkruimte terechtkomen. - Zorg voor voldoende mechanische ventilatie in ruimtes waar dieselvoertuigen tijdelijk draaien, zoals laad- en losperrons en garages. - Stel een instructie op die stationair draaien binnen beperkt of verbiedt, en leg vast wanneer een voertuig wel/niet mag warmdraaien binnen. - Instrueer leidinggevenden en medewerkers over het risico van DME, de werkwijze en het gebruik van afzuiging. - Zet ademhalingsbescherming alleen in als aanvullende maatregel voor kortdurende situaties waarin bronmaatregelen niet volstaan. - Controleer periodiek of afzuiging functioneert en of de werkinstructie wordt nageleefd. ## Toetsbare aspecten - **Inventarisatie blootstellingsbronnen** — een overzicht van alle locaties en activiteiten waar dieselmotoren binnen of halfopen draaien. Bewijs: blootstellingsinventarisatie of bijlage bij de RI&E. Frequentie: jaarlijks of bij wijziging van het wagenpark. - **Bronafzuiging aanwezig** — vaste afzuigpunten of uitlaatgasslangen bij werkplekken waar voertuigen structureel draaien. Bewijs: technische tekening, foto van de installatie, onderhoudscontract. Frequentie: functiecontrole per kwartaal. - **Ventilatiecapaciteit ruimtes** — mechanische ventilatie in garages, laadperrons en werkplaatsen is berekend op het aantal draaiende motoren. Bewijs: ventilatieberekening of installatiegegevens. Frequentie: bij inrichting en bij wijziging van de ruimte. - **Werkinstructie stationair draaien** — een schriftelijke regel over wanneer motoren binnen mogen draaien en wanneer niet. Bewijs: instructiedocument, zichtbaar op de werkplek of in het bedrijfshandboek. Frequentie: jaarlijkse toetsing op actualiteit. - **Instructie en onderricht medewerkers** — medewerkers die met dieselvoertuigen werken kunnen het risico van DME en de geldende regels benoemen. Bewijs: presentielijst toolboxmeeting of trainingsregistratie. Frequentie: bij indiensttreding en jaarlijks herhaald. - **Onderhoud afzuig- en ventilatiesystemen** — installaties worden periodiek gecontroleerd en onderhouden. Bewijs: onderhoudslogboek of servicerapport. Frequentie: volgens onderhoudsschema, minimaal jaarlijks. - **Registratie van klachten of signalen** — meldingen van geur, irritatie of klachten over luchtkwaliteit worden vastgelegd en opgevolgd. Bewijs: klachtenregistratie of actielijst. Frequentie: doorlopend, geëvalueerd per kwartaal. - **Persoonlijke bescherming als aanvullende maatregel** — indien ademhalingsbescherming wordt gebruikt, is vastgelegd wanneer dit verplicht is en of het juiste type wordt gebruikt. Bewijs: instructiekaart en uitgifteregistratie. Frequentie: controle bij uitgifte en jaarlijkse evaluatie. ## Veelvoorkomende knelpunten - Op papier staat een instructie over stationair draaien, maar in de praktijk blijven motoren bij laden en lossen gewoon draaien. - Afzuiginstallaties zijn aanwezig maar worden niet aangesloten of niet onderhouden, waardoor ze bij controle niet functioneren. - Leidinggevenden zijn niet getraind in het herkennen van DME-risico's en sturen niet bij wanneer medewerkers de regels negeren. - Ingehuurde chauffeurs of onderaannemers die met eigen dieselvoertuigen op locatie werken, vallen buiten de instructie en registratie van de opdrachtgever. - Klachten over geur of irritatie worden niet gemeld of niet opgevolgd, waardoor structurele knelpunten onopgemerkt blijven. - Ventilatie is berekend op de oorspronkelijke situatie, maar het wagenpark of de bezetting van de ruimte is inmiddels gewijzigd zonder herberekening. ## Hoe u het borgt De leidinggevende van de betreffende locatie bewaakt dagelijks of de instructie over stationair draaien wordt nageleefd en meldt afwijkingen aan de arbo- of preventiemedewerker. Periodiek, bijvoorbeeld ieder kwartaal, wordt gecontroleerd of afzuiging en ventilatie functioneren en of de blootstellingsinventarisatie nog actueel is; bij wijziging van het wagenpark of de werkruimte wordt deze direct herzien. Nieuwe medewerkers krijgen de instructie bij indiensttreding en jaarlijks een opfrissing, en voor ingeleend personeel en onderaannemers wordt vooraf vastgelegd welke regels voor stationair draaien en ventilatie ook voor hen gelden. Zo blijft het beheer van DME een vast onderdeel van de dagelijkse werkpraktijk in plaats van een eenmalige maatregel op papier.

Risico's

• Dieselbronnen en blootstellingssituaties onvolledig geïnventariseerd — De werkgever moet in de RI&E vaststellen waar werknemers aan dieselmotoremissies kunnen worden blootgesteld en de aard, mate en duur van die blootstelling beoordelen. Een inventarisatie is onvolledig wanneer dieselvoertuigen, heftrucks, aggregaten, testbanken of andere dieselmachines ontbreken, of wanneer alleen regulier gebruik wordt bekeken. Ook starten, warmdraaien, manoeuvreren, onderhoud, storingen, piekdrukte en werkzaamheden van derden moeten worden meegenomen. Het risico doet zich vooral voor in werkplaatsen, garages, magazijnen, loodsen, laad- en loszones, kazernes, agrarische gebouwen en andere binnen- of halfopen ruimten. Niet alleen bestuurders en monteurs, maar ook omstanders, magazijnmedewerkers, schoonmakers, contractors en werknemers in aangrenzende ruimten kunnen worden blootgesteld. Dieselmotoremissies zijn aangewezen als kankerverwekkend proces. De deeltjes en gassen kunnen diep in de luchtwegen doordringen; herhaalde blootstelling kan bijdragen aan luchtwegklachten en longkanker. Geur, zichtbare rook of directe irritatie zijn geen betrouwbare maatstaf voor de aanwezigheid of ernst van de blootstelling. Zonder volledige inventarisatie blijven bronnen en blootgestelde groepen buiten beeld, worden vervanging, afzuiging en ventilatie niet gericht ingezet en kan de werkgever niet onderbouwen dat de blootstelling doeltreffend wordt voorkomen of geminimaliseerd.
• Dieselmaterieel onvoldoende vervangen of bij de bron aangepakt — Dieselmotoremissies zijn aangewezen als kankerverwekkend proces. Wanneer dieselmaterieel zonder aantoonbare noodzaak binnen, in halfopen ruimten of nabij luchtinlaten wordt gebruikt, kunnen werknemers uitlaatgassen en fijne roetdeeltjes inademen. Dit betreft onder meer monteurs, chauffeurs, magazijnmedewerkers, operators en andere aanwezigen bij werkplaatsen, loodsen, laadperrons, garages, testplaatsen en bouwlocaties. Ook het kort laten warmdraaien, manoeuvreren of testen van een motor kan aan de totale blootstelling bijdragen. Het risico blijft gemakkelijk onopgemerkt, omdat geur, zichtbare rook of directe irritatie geen betrouwbare aanwijzing zijn voor de omvang van de blootstelling. De werkgever moet de aard, mate en duur van de blootstelling beoordelen en doeltreffende maatregelen nemen volgens de arbeidshygiënische strategie. Het uitgangspunt is dat technisch uitvoerbare vervanging van de dieselbron voorgaat; financiële argumenten zijn bij deze kankerverwekkende emissie geen reden om substitutie achterwege te laten. Waar vervanging technisch niet mogelijk is, moet de emissie zo dicht mogelijk bij de uitlaat worden afgevangen en veilig worden afgevoerd. Algemene ventilatie, organisatorische afspraken en persoonlijke bescherming mogen bronvervanging of bronafzuiging niet standaard vervangen. Zonder deze aanpak kunnen kleine blootstellingen zich gedurende het werkzame leven opstapelen en bijdragen aan ernstige, onomkeerbare gezondheidsschade.
• DME niet beheerst als kankerverwekkend proces — Dieselmotoremissies (DME) zijn bij ministeriële regeling aangewezen als kankerverwekkend proces. Het risico ontstaat wanneer de werkgever werkzaamheden met draaiende dieselmotoren behandelt als een gewoon ventilatievraagstuk, zonder de blootstelling volgens de arbeidshygiënische strategie te voorkomen of zo veel mogelijk te beperken. Werknemers kunnen DME inademen in werkplaatsen, garages, loodsen, magazijnen, laad- en loszones en andere binnen- of halfopen ruimten. Ook monteurs, chauffeurs, magazijnmedewerkers, toezichthouders, schoonmakers en omstanders kunnen worden blootgesteld. Uitlaatgassen bestaan uit gassen en fijne roetdeeltjes die diep in de longen kunnen doordringen. Herhaalde blootstelling kan bijdragen aan longkanker en aan luchtwegklachten, terwijl de schadelijke gevolgen vaak pas na lange tijd zichtbaar worden. Daardoor bieden geur, zichtbare rook of het ontbreken van directe irritatie geen betrouwbare waarschuwing. De werkgever moet de aard, mate en duur van de blootstelling beoordelen, een toepasselijke grenswaarde hanteren en maatregelen in de wettelijke volgorde nemen. Als technisch uitvoerbare vervanging mogelijk is, mag deze bij een kankerverwekkend proces niet om financiële redenen worden overgeslagen. Zonder structurele bronaanpak, afzuiging, ventilatie en organisatorische borging blijven ook korte emissiemomenten zich herhalen en kan onbeheerste CMR-blootstelling voortbestaan.
• DME van derden op het terrein onvoldoende beheerst — Werknemers kunnen worden blootgesteld aan dieselmotoremissies van transporteurs, aannemers, leveranciers en andere derden die met dieselvoertuigen of -machines op het terrein komen. Dieselmotor­emissies ontstaan bijvoorbeeld bij rijden, manoeuvreren, laden en lossen, stationair draaien of het gebruik van mobiele machines en aggregaten. Het betreft een aangewezen kankerverwekkend proces. De werkgever blijft verantwoordelijk voor doeltreffende bescherming van eigen werknemers, ook wanneer de emissiebron eigendom is van of wordt bediend door een derde. Het risico neemt toe bij docks, overkappingen, hallen, werkplaatsen en andere binnen- of halfopen ruimten waar emissies zich kunnen ophopen of naar aangrenzende werkplekken kunnen verspreiden. Medewerkers van logistiek, productie, onderhoud, beveiliging en schoonmaak kunnen daarbij direct of indirect worden blootgesteld. Zonder heldere toegangseisen, technische voorzieningen en afstemming met derden kunnen dieselvoertuigen onnodig binnenrijden, blijven motoren draaien en worden werkzaamheden uitgevoerd terwijl werknemers in de emissiezone aanwezig zijn. Omdat geur en zicht geen betrouwbare maat zijn voor blootstelling, kan herhaalde blootstelling onopgemerkt blijven. Dit kan op langere termijn bijdragen aan longkanker en daarnaast luchtwegklachten veroorzaken. De werkgever moet daarom de aard, mate en duur van de blootstelling beoordelen en maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie treffen.
• DME-blootstelling niet beoordeeld of getoetst aan de grenswaarde — Dieselmotoremissies zijn aangewezen als kankerverwekkend proces. Daarom moet de werkgever binnen de RI&E beoordelen wat de aard, mate en duur van de blootstelling zijn en vaststellen of de toepasselijke grenswaarde wordt nageleefd. Dit vraagt om een onderbouwde beoordeling van representatieve werkzaamheden en omstandigheden, zoals starten, warmdraaien, manoeuvreren, testen, onderhoud en laden of lossen in binnenruimten en halfopen ruimten. Alleen vaststellen dat dieselmotoren aanwezig zijn, een ventilatiesysteem gebruiken of geen zichtbare rook waarnemen, is onvoldoende. De beoordeling moet werknemers en andere aanwezigen omvatten die direct of indirect uitlaatgassen kunnen inademen, waaronder monteurs, chauffeurs, magazijnmedewerkers en medewerkers nabij docks of doorgangen. Wanneer een betrouwbare beoordeling zonder metingen niet mogelijk is, zijn representatieve blootstellingsmetingen nodig. De uitkomsten moeten worden vergeleken met de toepasselijke grenswaarde en moeten herkenbaar aansluiten op werkduur, pieksituaties, brongebruik en bestaande maatregelen. Zonder deze toets kan een werkgever niet aantonen dat de bescherming doeltreffend is. Onopgemerkte blootstelling kan dan langdurig doorgaan, terwijl de kleine deeltjes diep in de longen terechtkomen. Dat vergroot het risico op ernstige luchtwegaandoeningen en longkanker en kan ertoe leiden dat noodzakelijke bron- en technische maatregelen te laat worden genomen.
• DME-register, klachten en incidenten onvoldoende bijgehouden — Dieselmotoremissies zijn aangewezen als kankerverwekkend proces. Wanneer de werkgever gegevens over dieselbronnen, blootstellingssituaties, beoordelingen, getroffen maatregelen, klachten en incidenten niet samenhangend bijhoudt, is niet aantoonbaar of werknemers doeltreffend worden beschermd. Ook kunnen terugkerende problemen, defecte afzuiging, onjuist gebruik van dieselmaterieel en veranderingen in werkzaamheden onopgemerkt blijven. Dit raakt monteurs, chauffeurs, magazijnmedewerkers, operators, hulpverleners, schoonmakers en andere werknemers die in werkplaatsen, loodsen, garages, laadruimten of halfopen ruimten aanwezig zijn. Bijzondere aandacht is nodig voor jeugdige werknemers en andere werknemers voor wie aanvullende bescherming relevant is. Een onvolledig dossier maakt het moeilijk om de aard, mate en duur van de blootstelling te beoordelen, de werking van maatregelen te volgen en tijdig in te grijpen bij een overschrijding of incident. Losse meldingen in e-mail, mondeling doorgegeven klachten en niet-onderzochte roet- of rookwaarnemingen bieden onvoldoende borging. Klachtenregistratie vervangt geen blootstellingsbeoordeling: gezondheidseffecten kunnen pas na lange tijd zichtbaar worden. De werkgever moet daarom actuele gegevens koppelen aan de RI&E en het plan van aanpak, verantwoordelijkheden vastleggen en bevindingen gebruiken om bronmaatregelen, techniek en werkorganisatie te verbeteren. Zonder deze terugkoppeling kunnen kleine blootstellingen zich blijven herhalen en kan ernstige gezondheidsschade pas laat worden onderkend.
• PBM en bescherming van bijzondere groepen bij DME schieten tekort — Dieselmotoremissies zijn aangewezen als kankerverwekkend proces. Als bronmaatregelen en technische voorzieningen de blootstelling niet volledig voorkomen, kan aanvullende bescherming nodig zijn. Het risico ontstaat wanneer ademhalingsbescherming zonder onderbouwde selectie wordt verstrekt, niet goed aansluit, onvoldoende wordt onderhouden of langer wordt gebruikt dan waarvoor zij geschikt is. PBM mogen bovendien geen structurele vervanging worden voor substitutie, bronafzuiging, ventilatie en beperking van blootstellingsduur. Extra aandacht is nodig voor werknemers bij wie de inzetbaarheid of benodigde bescherming individueel moet worden beoordeeld, waaronder zwangere werknemers en werknemers tijdens de lactatie. Ook tijdelijke medewerkers, onervaren werknemers, onderhoudsmedewerkers en werknemers van derden kunnen buiten de reguliere instructie of beschermingsregeling vallen. Wanneer de werkgever deze verschillen niet meeneemt in de RI&E, taaktoewijzing en voorlichting, kunnen werknemers ongemerkt dieselroet en uitlaatgassen inademen. DME is niet altijd duidelijk waarneembaar, terwijl herhaalde blootstelling zich over lange tijd kan opstapelen. Mogelijke gevolgen zijn luchtwegklachten en een verhoogd risico op longkanker. De werkgever moet daarom eerst blootstelling voorkomen of technisch minimaliseren, vervolgens werkzaamheden en toegang beheersen en alleen voor het resterende, tijdelijke risico passende persoonlijke bescherming inzetten.