CE en samenbouw

## Wat speelt hier CE en samenbouw speelt op elke werkplek waar machines, installaties of machineonderdelen door de eigen organisatie aan elkaar worden gekoppeld tot een nieuwe functionele eenheid. Denk aan een productielijn waarin een inpakmachine, een transportband en een robotarm van verschillende fabrikanten worden samengevoegd, aan een bestaande machine die wordt uitgebreid met een extra module, of aan onderhoudspartijen die losse componenten vervangen of koppelen zonder dat iemand de gevolgen voor het geheel beoordeelt. Zodra afzonderlijke machines samen één werkend geheel vormen, ontstaat juridisch en praktisch een nieuwe machine, met een eigen veiligheidsvraagstuk dat losstaat van de veiligheid van de losse onderdelen. Het risico zit in de overgang tussen de onderdelen: een noodstop die op het ene onderdeel werkt maar niet op het andere, een beveiliging die door de nieuwe aansturing wordt overbrugd, of bewegende delen die door de koppeling een nieuw beknellings- of aanrijdgevaar opleveren dat in de oorspronkelijke gebruiksaanwijzingen niet voorkwam. Wanneer niemand expliciet de rol van samenbouwer op zich neemt, blijft de vraag wie verantwoordelijk is voor de veiligheid van het geheel onbeantwoord, en ontbreekt vaak een op de nieuwe situatie toegesneden risicobeoordeling, conformiteitsverklaring en gebruiksaanwijzing. Dit speelt niet alleen bij grote installaties: ook een eenvoudige koppeling van twee bestaande arbeidsmiddelen kan al onder samenbouw vallen. ## Wat u moet doen - Breng in kaart welke arbeidsmiddelen op de werkplek zijn of worden samengevoegd tot één functionerend geheel. - Wijs bij elk samenbouwtraject vooraf aan wie als samenbouwer optreedt en dus verantwoordelijk is voor de veiligheid van de nieuwe eenheid. - Laat vóór ingebruikname een integrale risicobeoordeling uitvoeren die specifiek kijkt naar de wisselwerking tussen de gekoppelde onderdelen. - Stem veiligheidsvoorzieningen en noodstopsystemen van de afzonderlijke onderdelen technisch op elkaar af, zodat geen enkele beveiliging door de koppeling wordt omzeild of onwerkzaam gemaakt. - Laat de werking van de gekoppelde beveiligingen testen voordat de installatie in gebruik wordt genomen, en leg dit testresultaat vast. - Stel een op de samengestelde installatie toegesneden gebruiksaanwijzing en conformiteitsverklaring op, en bewaar de originele documentatie van de losse onderdelen. - Instrueer de bedienend en onderhoudend personeel over de risico's en bedieningswijze van de nieuwe, samengestelde installatie. - Controleer periodiek en bij elke wijziging of uitbreiding of de documentatie en risicobeoordeling nog overeenkomen met de feitelijke opstelling. ## Toetsbare aspecten - **Verantwoordelijke voor CE-conformiteit** — vastgelegd wie binnen de organisatie eindverantwoordelijk is voor de conformiteit van samengebouwde installaties. Bewijs: functieomschrijving of aanwijzingsbesluit. Frequentie: bij aanstelling en bij organisatiewijziging. - **Rolverdeling samenbouwer/fabrikant** — schriftelijk belegd wie bij meerdere betrokken partijen als samenbouwer optreedt. Bewijs: overeenkomst of projectdossier. Frequentie: per samenbouwproject. - **Beleid bij aanschaf en samenbouw** — vastgesteld beleid over het waarborgen van veilige arbeidsmiddelen bij aanschaf en koppeling. Bewijs: beleidsdocument. Frequentie: jaarlijkse toets, bijstelling bij wijziging wet- of praktijkinzicht. - **Eigen CE-markering van de samenstelling** — gecontroleerd of de samengevoegde installatie een eigen markering heeft die past bij de nieuwe samenstelling. Bewijs: markering op de installatie plus onderliggend dossier. Frequentie: bij oplevering en bij elke wijziging. - **Conformiteitsverklaring geheel** — aanwezige verklaring van overeenstemming voor de installatie als geheel. Bewijs: EG/EU-conformiteitsverklaring in het technisch dossier. Frequentie: bij oplevering, controle bij audit. - **Bewaarde brondocumentatie** — originele CE-verklaringen en gebruiksaanwijzingen van de afzonderlijke onderdelen aanwezig en vindbaar. Bewijs: archief technisch dossier. Frequentie: doorlopend beschikbaar, steekproef bij interne controle. - **Integrale risicobeoordeling** — na samenvoeging is een risicobeoordeling van de gehele installatie uitgevoerd en in de RI&E verwerkt. Bewijs: risicobeoordelingsrapport en RI&E-aantekening. Frequentie: bij elke samenbouw en bij wijziging. - **Afstemming beveiligingen en noodstop** — aantoonbaar dat beveiligingen en noodstopsystemen van de gekoppelde onderdelen op elkaar zijn afgestemd en getest. Bewijs: testrapport voor ingebruikname. Frequentie: vóór ingebruikname en na iedere aanpassing. - **Voorlichting gebruikers** — werknemers zijn voorgelicht over risico's en bediening van de samengestelde installatie. Bewijs: instructieverslag of trainingsregistratie. Frequentie: bij ingebruikname en bij personeelswisseling. - **Actuele gebruiksaanwijzing en dossier op de werkplek** — CE-documentatie, conformiteitsverklaring en risicobeoordeling zijn op de arbeidsplaats raadpleegbaar. Bewijs: fysiek of digitaal dossier bij de installatie. Frequentie: periodieke controle, minimaal jaarlijks. ## Veelvoorkomende knelpunten - Er is wel een conformiteitsverklaring van de afzonderlijke machines, maar niet van de nieuwe samengestelde eenheid, waardoor het papier niet aansluit op de werkelijke opstelling. - Bij kleine of tijdelijke koppelingen wordt geen risicobeoordeling gemaakt omdat de wijziging als "niet ingrijpend" wordt beschouwd. - Leidinggevenden en technische dienst zijn niet getraind om te herkennen wanneer een koppeling juridisch als samenbouw geldt. - Ingeleend personeel of externe monteurs voeren aanpassingen uit zonder dat dit wordt teruggekoppeld aan de verantwoordelijke voor de RI&E. - Testresultaten van gekoppelde beveiligingen worden mondeling gedeeld maar nooit vastgelegd, waardoor aantoonbaarheid ontbreekt. - Wijzigingen na oplevering, zoals een module-uitbreiding, worden niet opnieuw beoordeeld en de bestaande documentatie wordt niet bijgewerkt. ## Hoe u het borgt Borging vraagt een vast aanspreekpunt dat bij elk samenbouwtraject vooraf wordt betrokken, bijvoorbeeld de technisch verantwoordelijke of preventiemedewerker, die de rolverdeling, risicobeoordeling en documentatie bewaakt voordat een installatie in gebruik wordt genomen. Neem samenbouw als vast agendapunt op bij investeringsbeslissingen en bij onderhoudsprojecten, zodat wijzigingen niet ongemerkt buiten de RI&E blijven, en leg de uitkomst telkens vast in het technisch dossier. Betrek externe monteurs en ingeleend personeel expliciet in de procedure door vooraf te laten weten wanneer een aanpassing als samenbouw geldt en wie dit moet melden. Neem nieuwe medewerkers tijdens hun inwerkperiode mee in de instructie over de samengestelde installaties waarmee zij werken, en herhaal deze instructie bij wijzigingen aan de opstelling. Controleer minimaal jaarlijks, en direct na elke wijziging of uitbreiding, of documentatie, risicobeoordeling en beveiligingstests nog overeenkomen met de feitelijke situatie op de werkvloer.

Risico's

• Onduidelijke verantwoordelijkheid voor CE-conformiteit bij samengestelde installatie — Wanneer meerdere machines, onderdelen of besturingssystemen tot één installatie worden samengevoegd, ontstaat vaak onduidelijkheid over wie verantwoordelijk is voor de CE-conformiteit van het geheel. Leverancier, integrator en eindgebruiker wijzen naar elkaar, waardoor niemand de vereiste integrale risicobeoordeling, technische documentatie en verklaring van overeenstemming daadwerkelijk opstelt of controleert. Hierdoor kunnen restrisico's tussen de samengevoegde onderdelen onopgemerkt blijven, zoals onvoldoende afstemming van noodstopsystemen of beveiligingen. Dit ondermijnt de kern van de CE-systematiek: een aantoonbaar veilig product vóór ingebruikname. Voor de werkgever als gebruiker blijft de verantwoordelijkheid voor veilige arbeidsmiddelen op de werkvloer echter onverkort bestaan, ongeacht wie formeel als fabrikant geldt.
• Ontbrekende integrale risicobeoordeling na samenvoeging van machines — Wanneer meerdere machines, machine-onderdelen of besturingssystemen worden samengevoegd tot één installatie, ontstaat een nieuw geheel met eigen interfaces, bewegingsvolgordes en energiebronnen. De oorspronkelijke risicobeoordelingen van de losse machines dekken deze nieuwe samenhang niet. Zonder een integrale risicobeoordeling van de samengestelde installatie blijven gevaren zoals onderlinge beïnvloeding van bewegende delen, niet-gesynchroniseerde noodstopfuncties of onvoorziene energieoverdracht onopgemerkt. Dit verhoogt de kans op letsel bij inbedrijfstelling, gebruik en onderhoud. De werkgever die de installatie in gebruik neemt, blijft verantwoordelijk voor het vaststellen en beheersen van deze samengestelde risico's, ook als losse onderdelen al een CE-markering droegen.
• Ontbrekende of onjuiste verklaring van overeenstemming bij samenbouw — Wanneer een werkgever of installateur losse machines of onderdelen samenvoegt tot een nieuwe installatie, ontstaat juridisch gezien een nieuwe machine die opnieuw moet voldoen aan de CE-vereisten. Als daarbij geen nieuwe verklaring van overeenstemming wordt opgesteld, of de bestaande verklaringen van de losse onderdelen ten onrechte worden hergebruikt, ontbreekt een geldig bewijs dat de samengestelde installatie veilig is ontworpen. Dit vergroot de kans dat risico's van de samenbouw zelf, zoals nieuwe knelpunten of onvoldoende afgestemde beveiligingen, niet zijn beoordeeld en dat gebruikers een vals gevoel van veiligheid krijgen.
• Ontbrekende of onterechte CE-markering bij samengebouwde installaties — Wanneer losse machines of onderdelen worden samengevoegd tot één installatie, ontstaat vaak een nieuw arbeidsmiddel dat opnieuw aan de CE-eisen moet voldoen. Werkgevers gaan er soms ten onrechte van uit dat de CE-markering van de losse onderdelen automatisch geldig blijft. Hierdoor ontbreekt een actuele risicobeoordeling voor het samengestelde geheel en kan de installatie zonder geldige verklaring van overeenstemming in gebruik worden genomen. Dit leidt tot onbeheerste gevaren zoals onbeschermde overgangen tussen machinedelen, ontbrekende noodstopfuncties over het geheel en onduidelijke gebruiksinstructies, met verhoogd risico op ongevallen door bewegende delen of elektrische gevaren.
• Onvoldoende afstemming beveiligingen tussen samengevoegde machineonderdelen — Wanneer meerdere machines of onderdelen worden samengevoegd tot één installatie, kunnen afzonderlijke beveiligingen zoals noodstops, interlocks en afschermingen niet goed op elkaar aansluiten. Een noodstop op één machine stopt dan niet automatisch de aangrenzende onderdelen, of een interlock werkt niet meer omdat de besturing niet is aangepast op het totale systeem. Hierdoor kunnen bewegende delen onverwacht in werking blijven terwijl werknemers denken dat de installatie veilig is stilgezet. Dit ontstaat vooral als de samenbouw niet integraal is doorgerekend en beveiligingen per los onderdeel zijn beoordeeld in plaats van als geheel.